Từ những ngày đầu của nền độc lập dân tộc, ngày 03 tháng 01 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Thông đạt 1C/VP, trong đó nêu rõ: “Tài liệu có giá trị đặc biệt về phương diện kiến thiết quốc gia” và “phải giữ gìn tất cả các công văn, tài liệu và cấm không được huỷ những công văn tài liệu ấy nếu không có lệnh trên rõ rệt cho phép huỷ bỏ”. Lời dạy giản dị ấy đã trở thành kim chỉ nam cho công tác lưu trữ quốc gia – một lĩnh vực tưởng như thầm lặng nhưng lại mang trong mình sứ mệnh lớn lao: gìn giữ ký ức quốc gia, bảo vệ nền tảng thể chế và phục vụ sự nghiệp đổi mới, phát triển của đất nước.

Nguồn: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III

Trải qua 80 năm, cùng với tiến trình lập hiến, lập pháp của Quốc hội Việt Nam, công tác lưu trữ luôn được Nhà nước quan tâm, không ngừng hoàn thiện thể chế, góp phần xây dựng nền hành chính hiện đại, minh bạch và phục vụ nhân dân. Trong hành trình ấy, Luật Lưu trữ là một trong những đạo luật tiêu biểu, thể hiện rõ tư duy đổi mới, tầm nhìn phát triển và bản lĩnh lập pháp của Quốc hội qua từng thời kỳ – từ Pháp lệnh Lưu trữ quốc gia năm 2001, Luật Lưu trữ năm 2011 đến Luật Lưu trữ năm 2024.

Từ Pháp lệnh đến Luật – hành trình khẳng định vị thế của một lĩnh vực nền tảng

Ngay trong giai đoạn đất nước còn nhiều khó khăn, hai sự kiện lịch sử cùng diễn ra trong tháng đầu tiên của năm 1946 đã trở thành hai cột mốc vàng song hành trong hành trình lập quốc và lập pháp của dân tộc.

Ngày 03 tháng 01 năm 1946, được ghi nhận và tôn vinh như ngày truyền thống của Ngành Lưu trữ Việt Nam – mở đầu cho sứ mệnh gìn giữ ký ức quốc gia, bảo tồn chứng tích lịch sử của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ. Luật Lưu trữ năm 2024 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 đã chính thức ghi nhận “ngày 03 tháng 01 hằng năm là Ngày Lưu trữ Việt Nam”, thể hiện sự trân trọng của Nhà nước đối với công tác lưu trữ – nền tảng của quản trị quốc gia, của ký ức dân tộc.

Chỉ ba ngày sau đó, ngày 06 tháng 01 năm 1946, cuộc Tổng tuyển cử bầu đại biểu Quốc hội đầu tiên trong lịch sử Việt Nam được tổ chức, mở ra kỷ nguyên mới – kỷ nguyên Quốc hội của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

Hai mốc son ấy – ngày 03/01 và ngày 06/01 cùng năm 1946 – không chỉ là trùng hợp lịch sử mà còn là biểu tượng của tư duy lập hiến Việt Nam: một bên là ý chí dân chủ, một bên là trí tuệ gìn giữ ký ức và pháp lý quốc gia. Cả hai cùng song hành, cùng trưởng thành trong 80 năm phát triển của Quốc hội Việt Nam – minh chứng cho mối liên hệ thiêng liêng giữa quyền lực nhân dân và ký ức dân tộc.

Việc ban hành Pháp lệnh của Hội đồng Nhà nước ngày 30/11/1982 bảo vệ tài liệu lưu trữ quốc gia, Pháp lệnh Lưu trữ quốc gia năm 2001 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa X đã đặt những viên gạch đầu tiên trong việc đưa hoạt động lưu trữ từ chỗ mang tính hành chính thuần túy sang quản lý bằng pháp luật, hình thành hệ thống pháp lý thống nhất trong lĩnh vực này. Pháp lệnh khẳng định rõ vị trí của công tác lưu trữ như một yếu tố nền tảng của quản lý nhà nước, bảo đảm tính liên tục, chính xác của hoạt động hành chính và pháp lý.

Luật Lưu trữ năm 2011 – bước ngoặt thể chế trong thời kỳ đổi mới và hội nhập

Năm 2011, Luật Lưu trữ được Quốc hội khóa XIII thông qua – đánh dấu bước tiến lập pháp quan trọng, mở rộng phạm vi điều chỉnh và quy định rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong thu thập, chỉnh lý, bảo quản và sử dụng tài liệu lưu trữ. Lần đầu tiên, tài liệu lưu trữ điện tử được xác lập giá trị pháp lý – thể hiện tầm nhìn của Quốc hội trong thời kỳ chuyển đổi số, đồng thời tạo hành lang pháp lý cho việc quản lý dữ liệu hành chính hiện đại, minh bạch và khoa học.

Luật Lưu trữ 2011 đã khẳng định vai trò không thể thay thế của công tác lưu trữ: bảo đảm chứng cứ pháp lý cho mọi quyết định của Nhà nước, phục vụ xây dựng, thi hành và kiểm tra pháp luật, trở thành cầu nối giữa các đạo luật khác trong hệ thống pháp luật quốc gia. Từ đó, lưu trữ không còn là “kho chứa” mà trở thành “bộ nhớ vận hành của nền pháp quyền” – nơi bảo đảm chứng cứ, bảo vệ niềm tin, và duy trì sự kế thừa trong mọi chính sách, đạo luật.

Luật Lưu trữ năm 2024 - bước chuyển tư duy lập pháp trong kỷ nguyên số

Kế thừa và phát triển Luật Lưu trữ năm 2011, Luật Lưu trữ năm 2024, được Quốc hội khóa XV thông qua là bước ngoặt thể chế quan trọng, phản ánh tư duy lập pháp đổi mới, linh hoạt và nhân văn trong thời kỳ chuyển đổi số quốc gia. Đây là một đạo luật tiêu biểu thể hiện dấu ấn tư duy lập pháp hiện đại, kế thừa thành tựu của các giai đoạn trước và đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia. Luật Lưu trữ 2024 được xây dựng trên tinh thần “pháp luật phải mang tính ổn định, có giá trị lâu dài” như chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV.

* Những điểm mới nổi bật của Luật Lưu trữ năm 2024:

Luật Lưu trữ năm 2024 không chỉ là văn bản thay thế Luật Lưu trữ năm 2011 mà còn là bước ngoặt thể chế quan trọng thể hiện tư duy lập pháp đổi mới, hiện đại và nhân văn của Quốc hội khóa XV. Với tầm nhìn dài hạn, Luật đã đặt nền móng cho xây dựng hệ thống lưu trữ thông minh, kết nối dữ liệu quốc gia, góp phần gìn giữ ký ức dân tộc, bảo đảm minh bạch thông tin và phục vụ phát triển đất nước trong kỷ nguyên số.

Từ dấu ấn lập hiến đến sức sống lập pháp – giá trị trường tồn của pháp luật về lưu trữ

Trải qua 80 năm hình thành và phát triển, hành trình lập hiến, lập pháp của Quốc hội Việt Nam là bức tranh phản chiếu sinh động quá trình trưởng thành của thể chế chính trị và pháp quyền dân tộc. Mỗi bản Hiến pháp, mỗi đạo luật được ban hành đều mang trong mình dấu ấn của một giai đoạn lịch sử, là kết tinh của trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng xây dựng một Nhà nước của dân, do dân và vì dân.

Hiến pháp năm 1946, bản Hiến pháp đầu tiên đã đặt nền móng cho Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á, khẳng định quyền lực tối cao thuộc về nhân dân, thể hiện tầm nhìn khai sáng và tư tưởng độc lập – tự do – nhân nghĩa của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Hiến pháp năm 1959 khẳng định định hướng xã hội chủ nghĩa, xác lập nền tảng chính trị cho thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, củng cố sức mạnh đoàn kết dân tộc cho sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Hiến pháp năm 1980 ra đời trong bối cảnh cả nước vừa thống nhất, thể chế hóa đầy đủ hơn mô hình Nhà nước xã hội chủ nghĩa, đặt trọng tâm vào quản lý tập trung và kế hoạch hóa nền kinh tế quốc dân.

Hiến pháp năm 1992 đánh dấu bước ngoặt tư duy khi Việt Nam bước vào công cuộc đổi mới toàn diện, mở cửa hội nhập quốc tế, khẳng định nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đề cao quyền công dân, quyền con người và cơ chế phân công – phối hợp – kiểm soát quyền lực nhà nước.

Đến Hiến pháp năm 2013, Quốc hội Việt Nam đã thể hiện tư duy lập hiến hiện đại, nhân văn, sâu sắc, vừa kế thừa truyền thống vừa thể hiện tầm nhìn chiến lược của thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng. Hiến pháp khẳng định tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đề cao nguyên tắc thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, hướng tới xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện đại, quản trị bằng pháp luật, vì sự phát triển bền vững của đất nước.

Trong dòng chảy ấy, Luật Lưu trữ không chỉ là một đạo luật chuyên ngành mà là hạ tầng thể chế cho mọi hoạt động lập hiến, lập pháp và hành pháp. Mọi văn bản quy phạm pháp luật, Nghị quyết của Quốc hội, Quyết định của Chính phủ và các cơ quan nhà nước đều được hình thành, bảo quản và kiểm chứng thông qua hệ thống lưu trữ quốc gia. Đây không chỉ là đạo luật về kỹ thuật nghiệp vụ mà là bản tuyên ngôn của tư duy quản trị hiện đại, đặt con người – công dân – làm trung tâm của mọi chính sách. Luật khẳng định trách nhiệm của Nhà nước trong bảo tồn ký ức quốc gia, đồng thời mở rộng quyền tiếp cận thông tin, khuyến khích sáng tạo, sử dụng tri thức lưu trữ như một nguồn lực mềm cho phát triển.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, Luật Lưu trữ 2024 trở thành mắt xích quan trọng của hệ thống pháp luật số quốc gia, kết nối với các đạo luật nền tảng khác như Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, Luật Bảo vệ bí mật nhà nước, Luật Tiếp cận thông tin, Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Chuyển đổi số,…góp phần hình thành hệ thống pháp lý hiện đại, an toàn, minh bạch và mở.

Có thể nói, Luật Lưu trữ vừa là “bộ nhớ pháp lý” của Quốc hội vừa là công cụ gìn giữ ký ức lập hiến, lập pháp của dân tộc, đảm bảo cho mọi bước phát triển thể chế luôn bền vững, có gốc rễ từ truyền thống và hướng tới tương lai.

Dấu ấn Diên Hồng trong từng đạo luật

Nhìn lại chặng đường 80 năm, từ những ngày đầu non trẻ của cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân - cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Quốc hội Việt Nam đã và đang khẳng định vai trò tiên phong trong xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật và quản trị quốc gia. Trong dòng chảy ấy, Luật Lưu trữ 2024 là minh chứng rõ nét cho tinh thần “Diên Hồng” của thời đại mới – nơi ý chí, trí tuệ và khát vọng của nhân dân được kết tinh trong từng điều luật.

Nếu như Hiến pháp là “đạo luật gốc” của đất nước thì Luật Lưu trữ chính là “bộ nhớ gốc” của Nhà nước, bảo đảm mọi giá trị lập hiến, lập pháp và hành pháp được lưu giữ, kế thừa, phát huy. Mỗi tài liệu, mỗi hồ sơ là một phần lịch sử sống, phản chiếu trí tuệ và trách nhiệm của Quốc hội qua từng giai đoạn.

Ngày nay, khi Việt Nam bước vào kỷ nguyên chuyển đổi số, Luật Lưu trữ 2024 không chỉ dừng ở việc bảo tồn quá khứ mà còn kiến tạo nền tảng dữ liệu cho tương lai, góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng Chính phủ số, công dân số và xã hội số, nơi pháp luật, dữ liệu và ký ức quốc gia cùng song hành trong hành trình phát triển bền vững.

Bằng tư duy lập pháp đổi mới, kế thừa và phát triển, Quốc hội Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm trong công cuộc cải cách thể chế, kiến tạo phát triển, bảo vệ ký ức dân tộc và phụng sự nhân dân. Và trong tiếng vọng của tinh thần “Diên Hồng”, Luật Lưu trữ 2024 tỏa sáng như một biểu tượng của tư duy lập pháp hiện đại, nhân văn và vì dân, góp phần khẳng định vị thế của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam – một Quốc hội của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, trên hành trình 80 năm vẻ vang và tỏa sáng của dân tộc./.

     Đinh Khuyên - LƯU TRỮ LỊCH SỬ TỈNH NINH BÌNH