Quá trình hợp nhất tỉnh Ninh Bình (1945-2025) - Ký ức hành chính qua từng trang lưu trữ

Thứ ba, 23/12/2025 1548 lượt xem

Dòng chảy của một miền đất lịch sử

Trên bản đồ Việt Nam hình chữ S, Ninh Bình nằm nơi hội tụ, giao thoa giữa đồng bằng và trung du, giữa lịch sử và hiện tại. Từ thuở dựng nước, vùng đất này đã mang sứ mệnh “giữ trấn phía Nam kinh thành Thăng Long”, nơi hội tụ linh khí sông núi và tinh hoa nhân dân. Nhưng hiếm có địa phương nào mà dấu ấn hành chính lại gắn liền với từng khúc quanh của lịch sử dân tộc như Ninh Bình: hợp rồi tách, tách rồi hợp – mỗi lần thay đổi đều để lại những tầng trầm tích ký ức sâu dày trong kho tàng tài liệu lưu trữ.

Ngày nay, khi cả nước hướng tới giai đoạn hợp nhất mới (từ 01/7/2025 – ba tỉnh Ninh Bình, Nam Định, Hà Nam hòa chung dáng hình phát triển), nhìn lại chặng đường 80 năm qua, ta nhận ra: mọi đường biên hành chính chỉ là tạm thời, còn cội nguồn đoàn kết và bản sắc văn hóa là vĩnh viễn. Và chính những tài liệu lưu trữ lịch sử – những văn bản, biên bản, nghị quyết, báo cáo, nhật ký, bản đồ – đã trở thành chứng nhân trung thực nhất cho hành trình ấy.

Giai đoạn 1945 – 1954: Những trang đầu của chính quyền non trẻ của Ninh Bình – Nam Định – Hà Nam

Cách mạng Tháng Tám thành công, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Ninh Bình, Nam Định, Hà Nam cùng bước vào kỷ nguyên mới – thời kỳ dựng nên chính quyền cách mạng đầu tiên của nhân dân.

Trong những tập hồ sơ còn lưu giữ tại Lưu trữ lịch sử tỉnh, những biên bản họp Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh, danh sách cán bộ xã đầu tiên, báo cáo thuế khóa, lương thực, tổng động viên,…được thể hiện trên máy đánh chữ hoặc viết tay là bằng chứng quý giá về một chính quyền non trẻ nhưng kiên cường giữa khói lửa chiến tranh.

Năm 1946, tiếng súng kháng chiến chống thực dân Pháp vang lên, Ninh Bình, Nam Định, Hà Nam trở thành hậu phương chiến lược của Liên khu III. Những tài liệu ghi chép việc tổ chức “tản cư – sơ tán – sản xuất phục vụ kháng chiến”, cùng sổ biên nhận lương thực, vật tư cung cấp cho mặt trận vẫn còn nguyên dấu mực thời gian.

Báo cáo phi cơ địch bay ở vùng Gia Khánh của UBKCHC huyện Gia Khánh, phông UBKCHC tỉnh Ninh Bình

Từng dòng chữ nguệch ngoạc trong sổ tay của cán bộ, từng dấu đỏ trên quyết định động viên… tất cả như những “văn bản sống” kể lại thời kỳ nhân dân Ninh Bình vừa cày ruộng, vừa cầm súng, vừa giữ chính quyền cách mạng trong gian khó. Đó là giai đoạn khai sinh – kháng chiến – kiên định của một vùng đất đang từng bước làm chủ vận mệnh chính mình.


Báo cáo tình hình chiến sự ngày 11-10-1948 của UBKCHC huyện Gia Khánh, phông UBKCHC tỉnh Ninh Bình

Giai đoạn 1955 – 1975: Vừa sản xuất, vừa chiến đấu – Ninh Bình, Nam Hà (Nam Định, Hà Nam) trên tuyến hậu phương lớn

Sau Hiệp định Genève 1954, miền Bắc bước vào công cuộc khôi phục và xây dựng xã hội mới. Tài liệu lưu trữ giai đoạn này là những trang sử sống động nhất của một thời “tay cày, tay súng”.

Sản xuất phục hồi và phát triển – Hơi thở của hậu phương

Những hồ sơ về hợp tác xã nông nghiệp, công trình thủy lợi, đê điều Kim Sơn, hồ sơ xây dựng đập Cồn Thoi... ghi lại công sức của hàng vạn người dân.

Trong từng báo cáo sản xuất, từng giấy khen, là hình ảnh Ninh Bình nỗ lực hồi sinh – từ ruộng đồng bị bom cày, đến xưởng thủ công, trại chăn nuôi, lớp học bình dân

Vừa sản xuất, vừa chi viện – Tổ chức hậu phương trong thế chiến

Khi cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ mở rộng, Ninh Bình trở thành “mạch máu hậu cần” chi viện cho tiền tuyến.

Báo cáo tình hình dân công phục vụ đường 12 từ ngày 1/8/1955 đến 15/8/1955 của Ty Giao thông tỉnh Ninh Bình, phông UBKCHC tỉnh Ninh Bình

Quyết định 267QĐ/CN của Ty Công nghiệp Nam Hà giao cho các đơn vị huy động phương tiện cơ giới vận chuyển 160 tấn gạo cho tiền phương, phông Ủy ban hành chính tỉnh Nam Hà

Từng con số khô khan ấy chính là chứng từ của tình nghĩa – minh chứng cho tinh thần “Tất cả vì miền Nam ruột thịt”.

Kiên cường trong khói lửa – Đời sống dân sinh và kháng chiến

Nhật ký xã, biên bản họp khẩn, hồ sơ cứu trợ thương binh, danh sách liệt sĩ… ghi dấu một hậu phương bình dị nhưng bền gan. Người dân Ninh Bình “vừa sản xuất, vừa chiến đấu”, biến từng thửa ruộng, con đò, mái nhà thành pháo đài lòng dân.

STT	Số ký hiệu văn bản	Tên loại và trích yếu nội dung văn bản	Ngày tháng ban hành	Tác giả văn bản	Ghi chú
1	4517/LS	V/v xét duyệt các trường hợp liệt sĩ	27/9/1960	Bộ Nội vụ
2		Kế hoạch xây dựng nuôi dạy con liệt sĩ	30/9/1974	Ty thương binh và xã hội
3	1042 LHLĐ/GĐ	Biên bản về việc xét duyệt danh hiệu liệt sĩ trong chiến tranh chống Mỹ cứu nước	19/9/1970	Nhà máy liên hợp dệt nam Định.
4	227/NV	Tặng bằng khen các thân nhân liệt sĩ, bộ đội tỉnh Nam Hà, nêu gương tốt của các gia đình liệt sĩ, gia đình bộ đội trên các mặt trận sản xuất, công tác và chấp hành chính sách năm 1971-1972	11/9/1973	Bộ nội vụ.

Những tài liệu ấy – đang nằm im trong giá kệ của kho lưu trữ – vẫn tỏa ra sức nóng của niềm tin và sự kiên định, kể lại bằng ngôn ngữ hành chính nhưng thấm đẫm tinh thần sử thi.

Giai đoạn 1976 – 1991: Hà Nam Ninh – Một thời gắn bó, một dấu son chung

Sau Đại thắng mùa Xuân 1975, đất nước thống nhất, bước vào công cuộc hàn gắn và xây dựng, ngày 27/12/1975, Quốc hội nước Việt Nam thống nhất ban hành Nghị quyết hợp nhất Nam Hà (Hà Nam, Nam Định) và Ninh Bình thành tỉnh Hà Nam Ninh. Từ đây, Ninh Bình cùng hai người “anh em” chung sức trong hành trình xây dựng sau chiến tranh.

Nghị quyết của Quốc hội Khóa V về việc hợp nhất một số tỉnh (nguồn: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III)

Các tài liệu lưu trữ hành chính của tỉnh Hà Nam Ninh ghi nhận rõ tinh thần hợp nhất: sự phối hợp nhịp nhàng giữa ba vùng, sự nỗ lực phát triển kinh tế nông nghiệp, công nghiệp nhẹ, giáo dục, y tế, văn hóa. Hà Nam Ninh trở thành biểu tượng cho sự đoàn kết, sáng tạo, góp phần ổn định miền Bắc trong giai đoạn hậu chiến. Nhiều công trình lớn – như nhà máy xi măng, cơ sở chế biến nông sản, tuyến đường giao thông huyết mạch – được hình thành trong thời kỳ này:

- Biên bản bàn giao bộ máy hành chính,

- Kế hoạch phân bổ ngân sách, tổ chức lại các sở, ban, ngành,

STT

Số ký hiệu

văn bản

Tên loại và trích yếu nội dung văn bản

Ngày tháng ban hành

Tác giả văn bản

Ghi chú

1157/QĐ-TC

Hợp nhất Ban A thuộc Ty xây dựng 2 tỉnh Nam hà và Ninh bình

17/5/1976

UBHC tỉnh Hà Nam Ninh

150/TH

Báo cáp về tình hình hợp nhất cơ quan

28/4/1976

Ty Xây dựng

65 TC/TH

Báo cáp về hợp nhất chính quyền ty Tài chính

28/4/1976

Ty Tài chính

396/QĐ-TC

Hợp nhất nhiệm vụ tổ chức và cán bộ Ban thiết kế

8/3/1976

UBHC tỉnh Hà Nam Ninh

23/BC-DY

Báo cáo tình hình hợp nhất tỉnh Hội đông y Ninh Bình thành Tỉnh hội đông y Nam Hà và dự kiến phân công cán bộ

8/3/1976

Tỉnh hội đông y

691 QĐ/TC

Hợp nhất các trạm chuyên khoa thuộc ty y tế

29/3/1976

UBHC tỉnh Hà Nam Ninh.

26/KT-TV

Biên bản tổng hợp bàn giao hợp nhất

10/3/1976