Từ phủ Thiên Trường đến tỉnh Nam Định, huyện Mỹ Lộc trở thành một địa danh gắn với những biến thiên của lịch sử và cũng mang trong mình những câu chuyện riêng.

Bản đồ địa giới hành chính huyện Mỹ Lộc (Ảnh: sưu tầm)

1. Huyện Mỹ Lộc từ thế kỷ XIII đến đầu thế kỷ XX:

Theo “địa chí Nam Định”, Mỹ Lộc nằm ở phía Bắc tỉnh Nam Định (cũ). Thời Trần lập phủ Thiên Trường, bao gồm các huyện Mỹ Lộc, Tây Chân (Nam Trực, Trực Ninh), Giao Thủy (Xuân Trường, Giao Thủy), Thượng Nguyên. Mỹ Lộc ngày nay là một phần của huyện Mỹ Lộc, Thượng Nguyên và Thiên Bản đầu thế kỷ XIX.

Thời thuộc Minh, năm Vĩnh Lạc thứ 5 (1407) đổi phủ Thiên Trường thành phủ Phụng Hóa gồm 4 huyện Mỹ Lộc, Tây Chân, Giao Thủy, Thận Vi.

Từ đầu thời Lê sơ, Đời Lê Thánh Tông (năm Quang Thuận thứ 7-1466) vùng đất Mỹ Lộc vẫn thuộc phủ Thiên Trường. 

Một góc huyện Mỹ Lộc (nay là phường Mỹ Lộc, tỉnh Ninh Bình) Ảnh: sưu tầm

Đầu thế kỷ XIX, huyện Mỹ Lộc gồm bảy tổng (Đệ Nhất, Như Thức, Mỹ Trọng, Kim Lũ, Cảo Môn, Đông Mạc, Ngũ Trang) với 53 xã, trang; thời kỳ Tự Đức gồm bảy tổng, 51 xã, thôn, trang; cuối thế kỷ XIX gồm sáu tổng, 46 xã, thôn, trang; thuộc địa phận huyện Mỹ Lộc ngày nay có bốn tổng (Cảo Môn, Đệ Nhất, Ngũ Trang, Như Thức) với 33 xã, trang. Đầu thế kỷ XX gồm 10 tổng (Bách Tính, Cao Đài, Đông Mặc, Đồng Phù, Hữu Bị, Giang Tả, Mỹ Trọng, Đệ Nhất, Ngũ Trang, Như Thức) với 83 xã, thôn; thuộc địa phận huyện Mỹ Lộc ngày nay có bốn tổng (Hữu Bị, Đệ Nhất, Ngũ Trang, Như Thức) với 30 xã, thôn.

Đầu thế kỷ XIX, huyện Thượng Nguyên gồm 5 tổng (Cổ Viễn, Cao Đường, Đồng Phù, Hư Tả, Bách Tính) với 46 xã, thôn, trang, trại; thời Tự Đức gồm 5 tổng, 47 xã, thôn, trang; cuối thế kỷ XIX gồm 4 tổng, 37 xã, thôn, trang; thuộc địa phận huyện Mỹ Lộc ngày nay một tổng (Cao Đường), với 14 xã, trang, trại. Đầu thế kỷ XX, nhập vào huyện Mỹ Lộc, thuộc địa phận huyện Mỹ Lộc ngày nay có một tổng (Cao Đài) với 16 xã, thôn.

Huyện Thiên Bản gồm 10 tổng, 92 xã, thôn, phường, trang, trại. Thuộc địa phận huyện Mỹ Lộc ngày ngay chỉ có một phần tổng Thiên Bản.

Huyện Mỹ Lộc đầu thế kỷ XIX gồm cả một phần thành phố Nam Định, thời Pháp thuộc bỏ huyện Thượng Nguyên sáp nhập hầu hết vào Mỹ Lộc, vì thế có thời kỳ Mỹ Lộc gồm cả huyện Mỹ Lộc, phần lớn thành phố Nam Định ngày nay.

Huyện lỵ Mỹ Lộc xưa đặt tại xã Hữu Bị, tổng Cảo Môn (nay thuộc xã Mỹ Trung), năm Gia Long 15 (1816) dời sang xã Đông Mặc, tổng Đông Mặc (nay thuộc nội thành thành phố Nam Định).

Cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, sau khi đánh chiếm Nam Định, Pháp đã nhanh chóng tiến hành việc phân chia lại địa giới hành chính, bởi Nam Định là một tỉnh lớn. Năm 1916, theo bản chuyên khảo của Công sứ Nam Định, tỉnh Nam Định thuộc hạ du xứ Bắc Kỳ, huyện Mỹ Lộc nằm ở phía Tây Bắc sông Vị Hoàng thuộc dải đất đồng bằng. Đến đầu thế kỷ XX, Mỹ Lộc là một trong mười huyện, thành phố của tỉnh Nam Định.

2. Từ cách mạng tháng Tám đến năm 1975

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, Mỹ Lộc là một trong 9 huyện của tỉnh Nam Định thuộc liên khu III.

Bản đồ huyện Mỹ Lộc giai đoạn 1949-1954, (Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình, Phông Ủy ban hành chính tỉnh Nam Định, HS 136)

Sau cách mạng tháng Tám, bỏ cấp phủ, huyện Mỹ Lộc khi đó gồm 10 xã. Từ đó đến nay, huyện Mỹ Lộc đã trải qua nhiều lần điều chỉnh địa giới.

Ngày 1/9/1950, cắt bốn xã Lộc An, Mỹ Xá, Lộc Hạ, Lộc Hòa vào thành phố Nam Định.

Năm 1953 cắt các xã Mỹ An, Mỹ Toàn, Mỹ Phong, Mỹ Điền, Mỹ Đồng của huyện Mỹ Lộc về huyện Nam Trực, huyện Mỹ Lộc cùng với huyện Ý Yên, Vụ Bản được cắt về tỉnh Hà Nam.

Năm 1954 huyện Mỹ Lộc nhập về Nam Định.

Đến ngày 25/9/1954 cắt các xã Lộc An, Mỹ Xá, Lộc Hạ, Lộc Hòa về huyện Mỹ Lộc.

Ngày 08/8/1964, chuyển 5 xã Lộc An, Lộc Vượng, Lộc Hạ, Lộc Hòa, Mỹ Xá thuộc Thành phố Nam Định về huyện Mỹ Lộc quản lý theo Quyết định số 210-BNV của Bộ Nội vụ.

Ngày 19/8/1964, sáp nhập các xóm Đại Lão, Cầu Nhân và Phú Vinh thuộc xã Khánh Lão, huyện Vụ Bản về xã Mỹ Thuận, huyện Mỹ Lộc theo Quyết định số 219-BNV của Bộ Nội vụ.

Ngày 13/6/1967, Hội đồng Chính Phủ ra Quyết định số 76-CP sáp nhập toàn bộ huyện Mỹ Lộc vào thành phố Nam Định.

3. Từ sau năm 1975 đến nay

Ngày 27/4/1977, 9 xã Mỹ Thịnh, Mỹ Thuận, Mỹ Tiến, Mỹ Thành, Mỹ Hà, Mỹ Thắng, Mỹ Phúc, Mỹ Hưng, Mỹ Trung thuộc thành phố Nam Định được sáp nhập vào huyện Bình Lục theo Quyết định số 125-CP của Hội đồng Chính phủ.

Quyết định số 125/CP của Hội đồng Chính phủ ,(Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình, Phông Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Nam Ninh, hồ sơ số 878)

Ngày 26/12/1991, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Hà Nam Ninh thành tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình. Khi đó, 3 xã Mỹ Thành, Mỹ Thịnh, Mỹ Tiến thuộc huyện Bình Lục, tỉnh Nam Hà.

Ngày 06/11/1996, Quốc hội ban hành Nghị Quyết về việc chia tỉnh Nam Hà thành tỉnh Nam Định và tỉnh Hà Nam. Khi đó, chuyển 3 xã: Mỹ Thành, Mỹ Thịnh, Mỹ Tiến thuộc huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam về thành phố Nam Định quản lý.

Ngày 26/2/1997 Chính phủ ra Nghị định số 19-CP tái lập huyện Mỹ Lộc với 11 đơn vị hành chính trực thuộc (sau xã Lộc Hòa cắt về thành phố Nam Định).

Đến tháng 4 năm 1997, cùng với 3 xã Mỹ Phúc, Mỹ Trung, Mỹ Tân của thành phố Nam Định và 7 xã được tách ra từ huyện Bình Lục (tỉnh Hà Nam) thành lập huyện Mỹ Lộc, trở thành một trong 10 đơn vị hành chính của tỉnh Nam Định.

Nghị định số 95/CP của Chính phủ, (Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình, Phông Ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định, HS3393)

Ngày 11/7/1997, UBND tỉnh Nam Định ra Quyết định số 873-QĐUB duyệt quy hoạch xây dựng trung tâm huyện lỵ Mỹ Lộc gồm 1 phần diện tích và dân số các xã Mỹ Thịnh, Mỹ Hưng, Mỹ Thành với tổng diện tích 37,80ha.

Ngày 14/11/2003 Chính phủ ban hành Nghị định số 137/2003/NĐ-CP về việc thành lập thị trấn Mỹ Lộc trên cơ sở điều chỉnh diện tích tự nhiên và nhân khẩu của các xã Mỹ Thịnh, Mỹ Thành và Mỹ Hưng. Theo đó, diện tích tự nhiên của thị trấn Mỹ Lộc là 469,17ha với 4.880 nhân khẩu.

Nghị định 137/CP của Chính phủ, (Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình, Phông Ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định, HS 3433)

Cùng với toàn tỉnh, năm 2019 huyện Mỹ Lộc đã về đích xây dựng nông thôn mới trước 1 năm so với kế hoạch đề ra. Năm 2023, huyện Mỹ Lộc thu ngân sách nhà nước đạt 309,6 tỷ đồng, bằng 126,1% dự toán tỉnh giao. Thu nhập bình quân đầu người đạt 64,4 triệu đồng/người/năm. Chỉ số cải cách hành chính năm 2022 đạt 85,56% xếp thứ 7/10 huyện, thành phố (tăng 2 bậc so với cùng kỳ năm 2021).

Ghi nhận những kết quả, thành tựu mà Đảng bộ, chính quyền, nhân dân huyện Mỹ Lộc đã đạt được, năm 2019 huyện Mỹ Lộc đã vinh dự được Đảng, Nhà nước tặng Huân chương Lao động hạng Ba.

Ngày 05/5/2024 Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 379/QĐ-TTg về việc công nhận thành phố Nam Định (dự kiến mở rộng địa giới hành chính), tỉnh Nam Định đạt tiêu chí đô thị loại II. Trong đó công nhận Thành phố Nam Định (dự kiến mở rộng địa giới hành chính) đạt tiêu chí đô thị loại II (phạm vi 120,9 km²) gồm toàn bộ ranh giới hành chính thành phố Nam Định hiện hữu và huyện Mỹ Lộc hiện hữu.

Quyết định 379/QĐ-TTg về việc công nhận thành phố Nam Định (dự kiến mở rộng địa giới hành chính), tỉnh Nam Định đạt tiêu chí đô thị loại II của Thủ tướng Chính phủ

Ngày 23/7/2024, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1104/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã giai đoạn 2023-2025 trên địa bàn tỉnh Nam Định (có hiệu lực từ ngày 01/9/2024). Theo đó, sáp nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân cư của huyện Mỹ Lộc vào thành phố Nam Định.

Sau sáp nhập, tên đơn vị hành chính mới là:

+ Phường Hưng Lộc (gồm xã Mỹ Hưng và Thị trấn Mỹ Lộc)

+ Xã Mỹ Lộc (Gồm xã Mỹ Thành, Mỹ Thịnh, Mỹ Tiến)

+ Các xã cũ gồm: Mỹ Hà, Mỹ Thắng, Mỹ Thuận, Mỹ Trung, Mỹ Tân, Mỹ Phúc.

Đồng chí Chủ tịch UBND huyện đón nhận Huân chương Lao động hạng 3 do Nhà nước trao tặng cho Đảng bộ, chính quyền và nhân dân huyện Mỹ Lộc (Ảnh: sưu tầm)

Thực hiện Nghị quyết số 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 của Quốc hội về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh. Trong đó sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của tỉnh Hà Nam, tỉnh Nam Định, tỉnh Ninh Bình thành tỉnh mới có tên gọi là tỉnh Ninh Bình; Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15 về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025, mô hình chính quyền địa phương hai cấp (cấp tỉnh và xã/phường) được triển khai, phường Mỹ Lộc được thành lập trên cơ sở sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của phường Hưng Lộc, xã Mỹ Thuận, và xã Mỹ Lộc. Xã Mỹ Phúc thuộc phường Nam Định; xã Mỹ Trung, Mỹ Tân thuộc phường Thiên Trường; xã Mỹ Thắng, Mỹ Hà thuộc phường Đông A.

Từ đây phường Mỹ Lộc bước vào một thời kỳ mới: thời kỳ chính quyền địa phương 2 cấp liêm chính, phục vụ người dân.

 

Cẩm Vân – Trung tâm lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình