Từ thực tiễn công tác tại phòng đọc của lưu trữ lịch sử, có thể thấy mỗi tài liệu không chỉ phục công tác quản lý nhà nước, nghiên cứu khoa học mà còn góp phần làm rõ sự thật, giải quyết những vấn đề cụ thể, thiết thực của nhân dân. Qua đó, công tác lưu trữ đang tham gia trực tiếp vào nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Không cần tranh luận, không cần áp đặt, sự thật được chứng minh bằng tài liệu lưu trữ. Từ phòng đọc lưu trữ, các chứng cứ lịch sử đang âm thầm phản bác thông tin sai lệch, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và củng cố niềm tin trong xã hội.

Tra cứu tài liệu tại phòng đọc của Trung tâm Lưu trữ lịch sử (nguồn: Trung tâm Lưu trữ lịch sử, Sở Nội vụ tỉnh Ninh Bình)

 

 

Trong bối cảnh chuyển đổi số, tài liệu lưu trữ giữ vai trò như một “pháo đài sự thật”, nơi mọi thông tin đều có thể được đối chiếu, xác minh bằng văn bản pháp lý. Sự thật không tồn tại trong cảm tính, sự thật tồn tại trong chứng cứ và tài liệu lưu trữ chính là những chứng cứ ấy.

18 năm làm công tác lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ lịch sử, tôi đã nhiều lần chứng kiến những khoảnh khắc mà hồ sơ, tài liệu đã trả lời cho những câu hỏi kéo dài nhiều năm, nhiều thập kỷ. Có người đến trong hoài nghi, rời đi trong xúc động. Có người mang theo nỗi day dứt và rồi tìm lại được sự thật. Chính từ những trải nghiệm ấy, tôi nhận ra trong bối cảnh thông tin đa chiều, thật, giả đan xen hiện nay, tài liệu lưu trữ không chỉ phục vụ quản lý nhà nước hay nghiên cứu mà còn âm thầm trở thành một “trận địa” đặc biệt - nơi sự thật được bảo vệ, được chứng minh và được trao lại cho Nhân dân, cho xã hội.

Từ thực tiễn công việc, tôi càng hiểu rõ ý nghĩa của việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là yêu cầu mang tính lý luận mà còn là nhiệm vụ rất cụ thể, gắn với từng hoạt động chuyên môn hàng ngày. Không phải là những điều xa vời mà đang được thể hiện ngay trong việc cung cấp thông tin chính xác, kịp thời từ tài liệu lưu trữ.

Không gian trưng bày tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ lịch sử (nguồn: Trung tâm Lưu trữ lịch sử, Sở Nội vụ tỉnh Ninh Bình)

 

Khi sự thật trả lời cho những hoài nghi

Tôi mãi nhớ, một độc giả tìm đến Trung tâm Lưu trữ lịch sử với nỗi trăn trở kéo dài suốt nhiều năm: “Nếu cha còn sống, vì sao không tìm con? Hay cha bỏ rơi con?...”

Câu hỏi ấy không chỉ là nỗi đau cá nhân, nó còn phản ánh một khoảng trống thông tin, khoảng trống mà nếu không được lấp đầy thì rất dễ bị lợi dụng để hình thành những suy nghĩ lệch lạc về lịch sử.

Cha của anh là cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc - một thế hệ đã hy sinh rất nhiều cho sự nghiệp cách mạng dân tộc nhưng vì hoàn cảnh lịch sử đặc biệt, vì yêu cầu giữ bí mật trong hoạt động cách mạng, ông đã phải sử dụng bí danh, thay đổi thông tin cá nhân, thậm chí chấp nhận xa cách gia đình. Sự im lặng kéo dài khiến người con không hiểu được nguyên nhân, nỗi đau tích tụ thành hoài nghi.

Nhưng rồi, từ nhiều nguồn tài liệu, hồ sơ lưu trữ - những tài liệu tưởng chừng vô tri thì sự thật dần được hé lộ. Người cha không bỏ rơi con. Ông đã hy sinh tình riêng vì nhiệm vụ lớn lao của cách mạng. Khi hiểu ra điều đó, người con không còn oán trách. Anh đã liên hệ với Trung tâm, chia sẻ trong niềm xúc động và vô cùng tự hào về cha của mình. Sự thật đã trả lại danh dự cho một con người và rộng hơn chính là trả lại sự trong sáng cho lịch sử.

Khi người làm lưu trữ trở thành “người trong cuộc”

Không chỉ dừng lại ở việc phục vụ người dân, bản thân tôi cũng đã có một trải nghiệm mà có lẽ suốt cuộc đời làm nghề sẽ không thể nào quên.

Trong quá trình rà soát tài liệu thuộc phông Ủy ban Hành chính tỉnh Nam Định giai đoạn 1945 - 1965, tôi tình cờ bắt gặp một văn bản khen thưởng. Khi lật giở từng trang danh sách, nước mắt nhòa khi tôi thấy tên ông bà nội của mình. Đó là Nghị định số 883/NDB ngày 28/12/1956 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng tặng thưởng bằng “Gia đình vẻ vang” cho các gia đình có con em tòng quân xã Mỹ Hưng, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Một văn bản tưởng như rất bình thường nhưng với tôi, nó mang ý nghĩa vô cùng đặc biệt. Lần đầu tiên, tôi “gặp lại” người thân không phải qua ký ức hay lời kể mà qua chính tài liệu mà mình đang bảo quản.

Khoảnh khắc ấy, tôi không còn là một cán bộ đang thực hiện nhiệm vụ. Tôi là một độc giả khai thác tài liệu lưu trữ, là một người cháu xúc động, nghẹn ngào. Và tôi hiểu rằng tài liệu lưu trữ không chỉ lưu giữ thông tin mà còn lưu giữ ký ức, danh dự và niềm tự hào của mỗi cá nhân, mỗi gia đình.

Chính những trải nghiệm như vậy giúp tôi nhận ra sức mạnh của tài liệu lưu trữ không nằm ở hình thức mà nằm ở khả năng làm sáng tỏ sự thật và chạm tới niềm tin của con người.

Nỗi niềm kéo dài 4 thập kỷ tìm lại căn cước họ tộc

Giữa nhịp làm việc quen thuộc tại Trung tâm Lưu trữ lịch sử, vào một buổi sáng mùa hè năm 2018, một tình huống bất ngờ xảy ra. Ngoài cổng cơ quan, một người phụ nữ lớn tuổi cùng con gái đang mang thai khoảng tám tháng và một cháu nhỏ chừng năm tuổi đứng khóc, tha thiết xin được vào làm việc. Tiếng khóc của cháu bé, sự mệt mỏi hiện rõ trên gương mặt người phụ nữ mang thai, cùng sự bối rối của người lớn tuổi đã tạo nên một khung cảnh khiến bất cứ ai chứng kiến cũng không khỏi chạnh lòng.

Theo quy định, việc ra vào cơ quan phải đảm bảo chặt chẽ. Tuy nhiên, trước hoàn cảnh đặc biệt ấy, lãnh đạo Trung tâm Lưu trữ lịch sử đã chỉ đạo lực lượng bảo vệ xử lý linh hoạt, nhân văn ghi nhận thông tin cần thiết và cho phép cả ba người vào phòng đọc. Đó không chỉ là sự linh hoạt trong thực thi nhiệm vụ mà còn là biểu hiện sinh động của một nền hành chính vì dân.

Khi được tiếp nhận tại phòng đọc, người phụ nữ dần bình tĩnh hơn để trình bày câu chuyện của mình. Đó là một hành trình kéo dài 40 năm, giấy khai sinh, chứng minh thư nhân dân, các giấy tờ khác không đồng nhất, cái thì họ Nguyễn, cái thì họ Đỗ. Sự không thống nhất ấy không chỉ là vấn đề thủ tục, nó kéo theo hàng loạt hệ lụy: từ việc không thể hoàn thiện hồ sơ cá nhân đến việc không được hưởng các chế độ, chính sách mà đáng ra người dân có quyền được hưởng. Không phải vì chính sách thiếu, không phải vì cơ quan chức năng không giải quyết mà vì thiếu một căn cứ pháp lý rõ ràng. Một khoảng trống nhỏ trong giấy tờ nhưng kéo dài thành một khoảng trống lớn trong quyền lợi và niềm tin.

Cuộc tìm kiếm trong im lặng nhưng quyết liệt

Ngay sau khi tiếp nhận thông tin, viên chức phòng đọc đã nhanh chóng trấn an tâm lý, hướng dẫn độc giả cung cấp các dữ liệu cần thiết để phục vụ tra cứu. Không khí trong phòng đọc trở nên khẩn trương hơn thường lệ, mỗi người một việc: Tra cứu theo thời gian, đối chiếu theo tên gọi, xác minh theo cơ quan ban hành văn bản,…. Những hồ sơ cũ đã nhuốm màu thời gian lần lượt được mở ra. Mỗi trang tài liệu không chỉ là giấy tờ mà là những mảnh ghép của lịch sử hành chính, được lưu giữ cẩn trọng qua nhiều năm. Đó là một quá trình đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và trách nhiệm. Bởi phía sau mỗi hồ sơ là một con người, phía sau mỗi văn bản là một số phận.

Khoảnh khắc sự thật được tìm thấy

Và rồi, sau quá trình tra cứu, đối chiếu và xác minh… Quyết định cho phép đổi họ do Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Nam Ninh ban hành từ năm 1978 đã được tìm thấy. Khoảnh khắc ấy, chúng tôi mừng khôn siết nhưng không khí trong phòng đọc ngay lập tức lại như lặng đi. Người phụ nữ cầm tờ tài liệu trên tay, run run rồi bật khóc “Cảm ơn Đảng, ơn Chính phủ!… Bao nhiêu năm nay tôi đi tìm,… cứ nghĩ người ta làm khó mình…, không biết ở đây còn lưu giữ…” Những giọt nước mắt ấy không chỉ là sự xúc động mà là sự giải tỏa của một nỗi niềm kéo dài suốt bốn thập kỷ. Đó là khoảnh khắc mà sự thật được gọi tên.

Về hình thức, văn bản đó là một quyết định hành chính nhưng về bản chất thì đó là căn cứ pháp lý để thống nhất họ tên, là cơ sở để hoàn thiện hồ sơ cá nhân, là điều kiện để thực hiện các quyền lợi chính đáng. Và hơn thế nữa, đó là sự trả lại danh phận, sự khôi phục quyền lợi, sự củng cố niềm tin. Không phải một văn bản được tìm thấy mà là một cuộc đời được trả lại.

Giọt nước mắt của niềm tin là thước đo chân thực nhất

Sau khi được cấp các bản chứng thực theo yêu cầu, người phụ nữ xúc động, tìm cách gửi lại một khoản tiền nhỏ như lời cảm ơn. Chúng tôi đã từ chối bởi đó là chức trách, là nhiệm vụ mà mỗi chúng tôi đã tự nguyện nhận do Đảng và Nhà nước giao.

Và điều khiến tất cả những người có mặt hôm đó không thể quên là hình ảnh người phụ nữ cầm chặt tập giấy tờ, gọi con, gọi cháu chào cảm ơn… và nước mắt vẫn không ngừng rơi. Không ai nói thêm điều gì nhưng tất cả đều hiểu đó là giọt nước mắt của niềm tin, niềm tin từng bị gián đoạn bởi những khó khăn trong giấy tờ, nay được nối lại bằng sự thật.

Phản bác quan điểm sai trái bằng sức mạnh của chứng cứ

Từ những câu chuyện cụ thể, có thể thấy rằng nhiều quan điểm sai lệch về lịch sử thực chất xuất phát từ việc thiếu thông tin hoặc tiếp cận thông tin không đầy đủ. Khi những thông tin đó được đối chiếu với tài liệu lưu trữ, với các chứng cứ rõ ràng thì mọi suy diễn đều không còn cơ sở.

Đây chính là phương thức đấu tranh hiệu quả và bền vững nhất: Không áp đặt, không cảm tính mà dựa trên sự thật. Sự thật khi được chứng minh bằng tài liệu lưu trữ thì luôn có sức thuyết phục cao nhất.

Có thể nói, mỗi trường hợp người dân tìm đến khai thác tài liệu lưu trữ đều là một câu chuyện riêng. Nhưng khi đặt trong tổng thể, những câu chuyện ấy lại mang ý nghĩa chung khẳng định tính đúng đắn, minh bạch và nhân văn của chế độ. Ở mỗi trường hợp, tài liệu lưu trữ đều đóng vai trò khách quan, giúp làm rõ đúng, sai, thật, giả. Và quan trọng hơn, nó giúp người dân hiểu đúng, tin đúng.

Đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là lý luận hay trong những hội thảo lớn. Nó còn diễn ra trong những công việc rất cụ thể, rất thầm lặng, ngay tại phòng đọc lưu trữ. Ở đó, không có những tranh luận gay gắt nhưng có những sự thật được làm rõ. Không có khẩu hiệu lớn nhưng có niềm tin được khôi phục. Một người dân khi tự mình tiếp cận tài liệu gốc, tự mình hiểu được bản chất vấn đề, sẽ có khả năng nhận diện thông tin sai lệch tốt hơn. Và khi đó, họ không chỉ là người tiếp nhận mà còn trở thành người bảo vệ sự thật.

Từ thực tiễn - yêu cầu đặt ra trong giai đoạn mới

Để phát huy hơn nữa vai trò của tài liệu lưu trữ trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong bối cảnh hiện nay, cần triển khai đồng bộ các giải pháp mang tính căn cơ và lâu dài.

Trước hết, cần đẩy mạnh số hóa tài liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu hiện đại, liên thông, tạo điều kiện để người dân dễ dàng tiếp cận nguồn thông tin chính thống. Khi sự thật được tiếp cận nhanh chóng, minh bạch thì những khoảng trống thông tin vốn là “điểm tựa” của các luận điệu xuyên tạc sẽ dần bị thu hẹp.

Tiếp đó, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giới thiệu giá trị của tài liệu lưu trữ, đưa tài liệu đến gần hơn với đời sống xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ. Không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ, tài liệu cần được “đánh thức”, trở thành công cụ giáo dục lịch sử, bồi đắp nhận thức và củng cố niềm tin.

Đồng thời, đội ngũ cán bộ làm công tác lưu trữ cần không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng phục vụ và bản lĩnh chính trị. Bởi mỗi lần tiếp nhận, giải quyết yêu cầu của người dân không chỉ là thực hiện một quy trình hành chính mà còn là một lần trực tiếp góp phần bảo vệ sự thật, củng cố niềm tin và lan tỏa giá trị đúng đắn.

Khi tài liệu được khai thác hiệu quả, sự thật sẽ lên tiếng. Khi sự thật được bảo vệ, niềm tin của Nhân dân sẽ được củng cố. Và đó chính là thành trì vững chắc nhất để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Từ những trải nghiệm rất cụ thể tại phòng đọc, có thể thấy rõ rằng giá trị của tài liệu lưu trữ không chỉ phát huy được khi có độc giả yêu cầu mà còn có thể được phát huy rộng hơn khi các Lưu trữ chủ động công bố, giới thiệu và lan tỏa trên môi trường số.

Đinh Khuyên - Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình