Không tranh luận, không áp đặt, sự thật được chứng minh bằng tài liệu lưu trữ. Từ phòng đọc lưu trữ, các chứng cứ lịch sử đang âm thầm phản bác thông tin sai lệch, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và củng cố niềm tin trong xã hội.

Tra cứu tài liệu tại phòng đọc của Trung tâm Lưu trữ lịch sử (nguồn: Trung tâm Lưu trữ lịch sử, Sở Nội vụ tỉnh Ninh Bình)

Trong bối cảnh chuyển đổi số, tài liệu lưu trữ giữ vai trò như một “pháo đài sự thật”, nơi mọi thông tin đều có thể được đối chiếu, xác minh bằng văn bản pháp lý. Sự thật không tồn tại trong cảm tính, sự thật tồn tại trong chứng cứ và tài liệu lưu trữ chính là những chứng cứ ấy.

Nhiều lần chứng kiến những khoảnh khắc mà hồ sơ, tài liệu đã trả lời cho những câu hỏi kéo dài nhiều năm, nhiều thập kỷ. Có người đến trong hoài nghi, rời đi trong xúc động. Có người mang theo nỗi day dứt và rồi tìm lại được sự thật. Chính từ những trải nghiệm ấy, tôi nhận ra trong bối cảnh thông tin đa chiều, thật, giả đan xen hiện nay, tài liệu lưu trữ không chỉ phục vụ quản lý nhà nước hay nghiên cứu mà còn âm thầm trở thành một “trận địa” đặc biệt - nơi sự thật được bảo vệ, được chứng minh và được trao lại cho Nhân dân, cho xã hội.

Từ thực tiễn công việc, tôi càng hiểu rõ ý nghĩa của việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là yêu cầu mang tính lý luận mà còn là nhiệm vụ rất cụ thể, gắn với từng hoạt động chuyên môn hàng ngày. Không phải là những điều xa vời mà đang được thể hiện ngay trong việc cung cấp thông tin chính xác, kịp thời từ tài liệu lưu trữ.

Khi sự thật trả lời cho những hoài nghi

Tôi mãi nhớ, một độc giả tìm đến Trung tâm Lưu trữ lịch sử với nỗi trăn trở kéo dài suốt nhiều năm: “Nếu cha còn sống, vì sao không tìm con? Hay cha bỏ rơi con?...”

Câu hỏi ấy không chỉ là nỗi đau cá nhân, nó còn phản ánh một khoảng trống thông tin, khoảng trống mà nếu không được lấp đầy thì rất dễ bị lợi dụng để hình thành những suy nghĩ lệch lạc về lịch sử.

Cha của anh là cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc, một thế hệ đã hy sinh rất nhiều cho sự nghiệp cách mạng dân tộc nhưng vì hoàn cảnh lịch sử đặc biệt, vì yêu cầu giữ bí mật trong hoạt động cách mạng, ông đã phải sử dụng bí danh, thay đổi thông tin cá nhân, thậm chí chấp nhận xa cách gia đình. Sự im lặng kéo dài khiến người con không hiểu được nguyên nhân, nỗi đau tích tụ thành hoài nghi.

Nhưng rồi, từ nhiều nguồn tài liệu, hồ sơ lưu trữ - những tài liệu tưởng chừng vô tri thì sự thật dần được hé lộ. Người cha không bỏ rơi con. Ông đã hy sinh tình riêng vì nhiệm vụ lớn lao của cách mạng. Khi hiểu ra điều đó, người con không còn oán trách. Anh đã liên hệ với Trung tâm, chia sẻ trong niềm xúc động và vô cùng tự hào về cha của mình. Sự thật đã trả lại danh dự cho một con người và rộng hơn chính là trả lại sự trong sáng cho lịch sử.

Khi người làm lưu trữ trở thành “người trong cuộc”

Không chỉ dừng lại ở việc phục vụ người dân, bản thân tôi cũng đã có một trải nghiệm mà có lẽ suốt cuộc đời làm nghề sẽ không thể nào quên.

Trong quá trình rà soát tài liệu thuộc phông Ủy ban Hành chính tỉnh Nam Định giai đoạn 1945 - 1965, tôi tình cờ bắt gặp một văn bản khen thưởng. Khi lật giở từng trang danh sách, mắt lệ nhòa, tôi thấy tên ông bà nội của mình. Đó là Nghị định số 883/NDB ngày 28/12/1956 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng tặng thưởng bằng “Gia đình vẻ vang” cho các gia đình có con em tòng quân xã Mỹ Hưng, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Một văn bản tưởng như rất bình thường nhưng với tôi, nó mang ý nghĩa vô cùng đặc biệt. Lần đầu tiên, tôi “gặp lại” người thân không phải qua ký ức hay lời kể mà qua chính tài liệu mà mình đang bảo quản.

Khoảnh khắc ấy, tôi không còn là một cán bộ đang thực hiện nhiệm vụ. Tôi là một độc giả khai thác tài liệu lưu trữ, là một người cháu xúc động, nghẹn ngào. Và tôi hiểu rằng tài liệu lưu trữ không chỉ lưu giữ thông tin mà còn lưu giữ ký ức, danh dự và niềm tự hào của mỗi cá nhân, mỗi gia đình.

Chính những trải nghiệm như vậy giúp tôi nhận ra sức mạnh của tài liệu lưu trữ không nằm ở hình thức mà nằm ở khả năng làm sáng tỏ sự thật và chạm tới niềm tin của con người.

Nỗi niềm kéo dài 4 thập kỷ tìm lại căn cước họ tộc

Giữa nhịp làm việc thường ngày tại Trung tâm Lưu trữ lịch sử, một buổi sáng mùa hè năm 2018, một tình huống đặc biệt xảy ra. Ngoài cổng cơ quan, một người phụ nữ lớn tuổi cùng con gái đang mang thai khoảng tám tháng và một cháu nhỏ chừng năm tuổi tha thiết xin được vào làm việc. Sự mệt mỏi trên gương mặt người phụ nữ mang thai cùng vẻ bối rối của người lớn tuổi khiến những người chứng kiến không khỏi chạnh lòng.

Theo quy định, việc ra vào cơ quan phải bảo đảm chặt chẽ. Tuy nhiên, trước hoàn cảnh ấy, lãnh đạo Trung tâm Lưu trữ lịch sử đã chỉ đạo lực lượng bảo vệ xử lý linh hoạt, ghi nhận thông tin cần thiết và cho phép cả ba người vào phòng đọc. Đó không chỉ là sự linh hoạt trong thực thi nhiệm vụ mà còn thể hiện tinh thần phục vụ Nhân dân.

Khi được tiếp nhận tại phòng đọc, người phụ nữ dần bình tĩnh hơn để trình bày câu chuyện của mình. Đó là hành trình kéo dài 40 năm với những giấy tờ không thống nhất: có giấy tờ mang họ Nguyễn, có giấy tờ mang họ Đỗ. Sự không thống nhất ấy không chỉ là vấn đề thủ tục mà còn kéo theo nhiều hệ lụy, từ việc không thể hoàn thiện hồ sơ cá nhân đến việc chưa được hưởng các chế độ, chính sách theo quy định. Không phải vì thiếu chính sách hay cơ quan chức năng không giải quyết mà vì thiếu một căn cứ pháp lý rõ ràng. Một khoảng trống trong giấy tờ đã kéo dài thành khoảng trống trong quyền lợi và niềm tin.

Cuộc tìm kiếm trong im lặng nhưng quyết liệt và khoảnh khắc sự thật được tìm thấy

Ngay sau khi tiếp nhận thông tin, viên chức phòng đọc đã nhanh chóng trấn an, hướng dẫn độc giả cung cấp các dữ liệu cần thiết phục vụ tra cứu. Không khí trong phòng đọc trở nên khẩn trương hơn thường lệ, mỗi người một việc: tra cứu theo thời gian, đối chiếu tên gọi, xác minh cơ quan ban hành văn bản... Những hồ sơ cũ nhuốm màu thời gian lần lượt được mở ra. Mỗi trang tài liệu không chỉ là giấy tờ mà còn là những mảnh ghép của lịch sử hành chính được lưu giữ qua nhiều năm. Đó là quá trình đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và trách nhiệm. Bởi phía sau mỗi hồ sơ là một con người, phía sau mỗi văn bản là một số phận.

Và rồi, sau quá trình tra cứu, đối chiếu, xác minh… Quyết định cho phép đổi họ do Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Nam Ninh ban hành từ năm 1978 đã được tìm thấy. Khoảnh khắc ấy, chúng tôi mừng khôn siết nhưng không khí trong phòng đọc ngay lập tức lại như lặng đi. Người phụ nữ cầm tờ tài liệu trên tay, run run rồi bật khóc “Cảm ơn Đảng, ơn Chính phủ!… Bao nhiêu năm nay tôi đi tìm,… cứ nghĩ người ta làm khó mình…, không biết ở đây còn lưu giữ…” Những giọt nước mắt ấy không chỉ là sự xúc động mà là sự giải tỏa của một nỗi niềm kéo dài suốt bốn thập kỷ. Đó là khoảnh khắc mà sự thật được gọi tên.

Về hình thức, văn bản đó là một quyết định hành chính nhưng về bản chất thì đó là căn cứ pháp lý để thống nhất họ tên, là cơ sở để hoàn thiện hồ sơ cá nhân, là điều kiện để thực hiện các quyền lợi chính đáng. Và hơn thế nữa, đó là sự trả lại danh phận, sự khôi phục quyền lợi, sự củng cố niềm tin. Không phải một văn bản được tìm thấy mà là một cuộc đời được trả lại.

Giọt nước mắt của niềm tin và sức mạnh của sự thật

Điều khiến những người có mặt hôm đó không thể quên là hình ảnh người phụ nữ cầm chặt tập giấy tờ, gọi con, cháu chào cảm ơn trong khi nước mắt vẫn không ngừng rơi. Không ai nói thêm điều gì nhưng tất cả đều hiểu đó là giọt nước mắt của niềm tin; niềm tin từng bị gián đoạn bởi những vướng mắc trong giấy tờ, nay được nối lại từ những tài liệu lưu trữ chân thực.

Qua nhiều năm làm công tác lưu trữ, tôi nhận ra giá trị lớn nhất của tài liệu không chỉ là lưu giữ ký ức mà còn góp phần bảo vệ sự thật, bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân và củng cố niềm tin vào Đảng, Nhà nước, vào chế độ từ những điều rất cụ thể trong cuộc sống.

Từ những câu chuyện như vậy có thể thấy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không phải là điều xa vời mà bắt đầu từ việc bảo vệ sự thật và những giá trị đã được lịch sử kiểm chứng. Nền tảng tư tưởng của Đảng là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; là hệ giá trị được thực tiễn cách mạng Việt Nam khẳng định. Muốn bảo vệ nền tảng ấy không chỉ cần lý luận đúng mà còn cần những chứng cứ khách quan. Và tài liệu lưu trữ chính là một trong những nguồn thông tin gốc có giá trị đặc biệt.

Phản bác quan điểm sai trái bằng sức mạnh của chứng cứ

Có thể thấy không ít thông tin sai lệch, xuyên tạc về lịch sử xuất phát từ việc thiếu hoặc tiếp cận không đầy đủ thông tin. Khi được đối chiếu với tài liệu lưu trữ và các chứng cứ xác thực, mọi suy diễn đều không còn cơ sở để tồn tại.

Đó là phương thức đấu tranh hiệu quả và bền vững: không áp đặt, không cảm tính mà dựa trên chứng cứ khách quan. Điều này hoàn toàn phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới. Trong nhiều trường hợp, tài liệu lưu trữ chính là căn cứ giúp làm sáng tỏ sự thật trước những nhận thức lệch lạc hoặc thông tin thiếu kiểm chứng.

Mỗi trường hợp người dân tìm đến khai thác tài liệu lưu trữ là một câu chuyện riêng, nhưng tựu trung đều khẳng định tính đúng đắn, minh bạch và nhân văn của chế độ. Không chỉ giúp phân định đúng, sai, thật, giả, tài liệu lưu trữ còn góp phần giúp người dân hiểu đúng bản chất vấn đề và củng cố niềm tin từ những chứng cứ xác thực.

Đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ diễn ra trên các diễn đàn hay trong những hội nghị lớn mà còn hiện diện trong những công việc thầm lặng như tại phòng đọc lưu trữ. Ở đó, không có những cuộc tranh luận gay gắt nhưng có những sự thật được làm sáng tỏ; không có những khẩu hiệu lớn nhưng có nhận thức đúng đắn được bồi đắp. Khi trực tiếp tiếp cận tài liệu gốc, người dân không chỉ có khả năng nhận diện thông tin sai lệch tốt hơn mà còn trở thành những người góp phần bảo vệ sự thật và lan tỏa thông tin chính thống.

Từ thực tiễn đến yêu cầu đặt ra trong giai đoạn mới

Để phát huy hơn nữa vai trò của tài liệu lưu trữ trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong bối cảnh hiện nay, cần triển khai đồng bộ các giải pháp mang tính căn cơ và lâu dài.

Cùng với số hóa tài liệu, cần tăng cường tuyên truyền, đưa tài liệu lưu trữ đến gần hơn với công chúng, đồng thời nâng cao trình độ chuyên môn, bản lĩnh chính trị của đội ngũ làm công tác lưu trữ để đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới.

Khi tài liệu được khai thác và phát huy đúng giá trị, sự thật sẽ lên tiếng. Khi sự thật được bảo vệ, niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ sẽ được bồi đắp. Và chính niềm tin ấy là nền tảng tinh thần vững chắc để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên phát triển mới./.

Đinh Khuyên - Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình