Lịch sử không chỉ được viết nên bởi những chiến công vang dội mà còn được lưu giữ trong những điều bình dị nhất. Có những con người không để lại tượng đài bằng đá nhưng đã để lại tên mình trên những trang hồ sơ. Và chính những trang hồ sơ ấy, sau hơn nửa thế kỷ, vẫn đang lặng lẽ kể tiếp câu chuyện về một thế hệ đã hiến dâng tuổi xuân cho Tổ quốc.

Gữa hàng vạn hồ sơ, tài liệu đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình, có một khối tài liệu mà mỗi lần mở ra, người làm lưu trữ đều không khỏi bồi hồi. Đó là Hồ sơ cán bộ đi B - những hồ sơ ghi lại hành trình của bao người con quê hương Ninh Bình đã rời mái nhà, rời quê hương, mang theo lý tưởng cách mạng để chi viện cho miền Nam trong những năm tháng kháng chiến chống đế quốc Mỹ.

Những tập hồ sơ ấy không có tiếng bom rơi, không có âm vang của những trận đánh. Chỉ có những tờ giấy đã ngả màu theo thời gian, những dòng chữ được viết bằng mực tím, những quyết định điều động, bản khai lý lịch, giấy giới thiệu công tác… Nhưng phía sau mỗi trang giấy là một cuộc đời, một gia đình và một câu chuyện chưa bao giờ cũ về lòng yêu nước, tinh thần cống hiến và khát vọng thống nhất non sông.

Từ quê hương Ninh Bình đến những miền đất lửa

Trong những năm tháng đất nước bị chia cắt, hàng nghìn cán bộ miền Bắc tự nguyện hoặc chấp hành theo sự phân công của Đảng và Nhà nước đã lên đường vào chiến trường miền Nam. Họ được gọi bằng cái tên thân thuộc: cán bộ đi B. Đó là những giáo viên mang con chữ đến vùng giải phóng, là những bác sĩ, y sĩ chăm sóc thương bệnh binh và nhân dân giữa mưa bom bão đạn, là những cán bộ tài chính, giao thông, văn hóa, nông nghiệp, hành chính… góp phần xây dựng chính quyền cách mạng ngay trong điều kiện chiến tranh ác liệt.

(Ảnh: Bản sao Hồ sơ, kỷ vật cán bộ đi B – Trần Văn Thể đang được lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ lịch sử, Sở Nội vụ tỉnh Ninh Bình ) Tra cứu Hồ sơ cán bộ đi B tại: https://luutru.ninhbinh.gov.vn/hscb

Trong dòng chảy lớn lao ấy có biết bao người con của quê hương Ninh Bình. Từ Gia Viễn, Nho Quan, Kim Sơn, Yên Mô, Yên Khánh, Hoa Lư, Nam Định, Hà Nam, Giao Thủy, Ý Yên, Bình Lục, Lý Nhân …., những chàng trai, cô gái tuổi đôi mươi đã tạm biệt quê hương để bước vào một hành trình mà họ hiểu rằng phía trước không chỉ có gian khổ và còn có thể là sự hy sinh. Có người là giáo viên đang đứng trên bục giảng, có người là cán bộ tài chính, có người là cán bộ ngành giao thông, có người làm công tác văn hóa, y tế… Họ đến từ những công việc khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở một điểm chung: đặt lợi ích của Tổ quốc lên trên hạnh phúc riêng của mình.

Giao diện tra cứu Hồ sơ cán bộ đi B của tỉnh Ninh Bình tại Trang thông tin điện tử Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình. (https://luutru.ninhbinh.gov.vn/hscb/tinh-ninh-binh-2.html)

Mỗi hồ sơ là một cuộc đời

Nếu chỉ nhìn bằng con mắt của nghiệp vụ lưu trữ, đó là những hồ sơ hành chính nhưng khi đọc bằng trái tim, mỗi hồ sơ lại mở ra một cuộc đời. Có hồ sơ chỉ vài chục trang giấy, có hồ sơ đã úa màu, những góc giấy sờn theo năm tháng. Thế nhưng từng dòng chữ vẫn còn nguyên sức nặng - một ngày sinh, một quê quán, một quyết định điều động, một ngày lên đường….Chừng ấy thông tin tưởng như rất ngắn gọn nhưng lại gói trọn cả tuổi trẻ của một con người. Có người lên đường khi mới mười tám, đôi mươi, có người vừa lập gia đình, có người còn chưa kịp thực hiện những dự định riêng.

Ngày họ rời quê hương, hành trang mang theo không nhiều: Một chiếc ba lô, vài bộ quần áo, một cuốn sổ tay, một lời dặn của mẹ, một cái nắm tay của người vợ trẻ. Và một niềm tin mãnh liệt rằng đất nước nhất định sẽ thống nhất.

Có người đã trở về trong niềm vui đoàn tụ. Có người trở về với những vết thương mang theo suốt cuộc đời. Nhưng cũng có những người mãi mãi nằm lại nơi chiến trường. Tên tuổi của họ không chỉ được khắc ghi trên bia đá hay trong ký ức của người thân mà còn được gìn giữ trong từng trang hồ sơ lưu trữ - những chứng tích chân thực về một thế hệ đã sống trọn vẹn cho Tổ quốc.

Những dòng tên còn mãi với thời gian

Trong khối Hồ sơ cán bộ đi B còn lưu giữ thông tin về nhiều cán bộ đã anh dũng hy sinh. Mỗi dòng tên là một cuộc đời. Mỗi cuộc đời là một câu chuyện chưa bao giờ khép lại. Phía sau mỗi cái tên là bóng dáng của một người mẹ mỏi mắt ngóng con, một người cha lặng lẽ giấu nước mắt vào những năm tháng tuổi già, một người vợ ôm trọn lời hẹn còn dang dở, những người anh, người chị, người em mang theo nỗi nhớ suốt cả cuộc đời. Có những người con chỉ biết cha qua vài dòng lý lịch, qua tấm ảnh cũ và những câu chuyện được kể trong những đêm tháng Bảy. Cũng có những đứa trẻ chưa kịp chào đời khi cha lên đường làm nhiệm vụ, chưa một lần được nhìn thấy gương mặt cha, chưa một lần được nép vào vòng tay cha, để rồi suốt cuộc đời chỉ có thể tìm cha trong ký ức của người thân và trong những trang hồ sơ lưu trữ. Mỗi hồ sơ hôm nay không chỉ lưu giữ thông tin về một con người mà còn lưu giữ tình yêu, sự hy sinh và cả những ước mơ còn dang dở của một thế hệ đã hiến dâng trọn đời mình cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Chính vì vậy, mỗi lần một thân nhân tìm đến Trung tâm để tra cứu thông tin, mỗi lần một nhà nghiên cứu tìm thấy tư liệu quý, hay mỗi lần một bạn trẻ lặng người trước những dòng hồ sơ cũ, đó không chỉ là hoạt động khai thác tài liệu mà còn là hành trình kết nối quá khứ với hiện tại, nối tiếp mạch nguồn tri ân bằng những giá trị chân thực nhất của lịch sử.

Danh sách cán bộ đi B là liệt sĩ của tỉnh Ninh Bình (Nguồn: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III)

Để ký ức không ngủ yên trong kho lưu trữ

Đối với nghiệp vụ lưu trữ, bảo quản tài liệu không chỉ là gìn giữ giấy tờ. Đó còn là gìn giữ ký ức của dân tộc. Mỗi hồ sơ được bảo quản an toàn là thêm một phần lịch sử được lưu truyền. Mỗi tài liệu được số hóa là thêm một cơ hội để ký ức đến gần hơn với cộng đồng. Mỗi lượt khai thác thông tin thành công là thêm một nhịp cầu nối những người hôm nay với những người đã cống hiến cho đất nước.

Những năm qua, Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình không ngừng đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu và phục vụ tra cứu trực tuyến, tạo điều kiện thuận lợi để các cơ quan, tổ chức, nhà nghiên cứu và thân nhân người có công tiếp cận nguồn tài liệu quý. Đó không chỉ là đổi mới phương thức phục vụ mà còn là cách để những giá trị lịch sử được lan tỏa sâu rộng trong đời sống xã hội. Tài liệu lưu trữ vì thế không còn lặng yên trên giá kho mà trở thành cầu nối giữa quá khứ với hiện tại, giữa lịch sử với cuộc sống hôm nay.

Ký ức được lưu giữ để lòng biết ơn được tiếp nối

Bảy mươi chín năm đã trôi qua kể từ ngày 27 tháng 7 trở thành Ngày Thương binh - Liệt sĩ. Thời gian có thể làm bạc màu những trang giấy nhưng thời gian không thể làm phai mờ những cống hiến và hy sinh của các thế hệ đi trước.

Giữa những giá tài liệu lặng im của Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình, những hồ sơ cán bộ đi B vẫn đang âm thầm kể chuyện. Không bằng âm thanh mà bằng những dòng chữ. Không bằng những lời hùng biện mà bằng sự chân thực của lịch sử. Đó là ký ức của một thời hoa lửa, là minh chứng cho tinh thần yêu nước, lòng quả cảm và tinh thần, ý chí cống hiến của những người con Ninh Bình. Là lời nhắc nhở để mỗi chúng ta biết trân trọng hòa bình, sống có trách nhiệm với hiện tại và gìn giữ những giá trị mà cha ông đã đánh đổi bằng cả tuổi xuân, mồ hôi, nước mắt, thậm chí là máu xương.

Một dân tộc chỉ thật sự mạnh khi biết trân trọng ký ức của mình. Với người làm công tác lưu trữ, mỗi hồ sơ được gìn giữ hôm nay không chỉ là thực hiện trách nhiệm nghề nghiệp mà còn là một cách tri ân những người đã cống hiến cho Tổ quốc. Để mỗi lần mở một trang hồ sơ, chúng ta không chỉ đọc được thông tin về một con người mà còn lắng nghe được tiếng vọng của lịch sử. Để ký ức không ngủ yên trong kho lưu trữ. Để lòng biết ơn không chỉ dừng lại trong những ngày tháng Bảy. Và để những người con Ninh Bình đi B năm ấy, bằng một cách rất riêng, vẫn tiếp tục đồng hành cùng quê hương trên hành trình dựng xây và phát triển đất nước hôm nay./.

Đinh Khuyên - LƯU TRỮ LỊCH SỬ TỈNH NINH BÌNH