Có những hành trình được nối dài bằng tri thức - Mỗi công trình nghiên cứu được hình thành từ thực tiễn nghề nghiệp đều mang theo câu chuyện của quê hương, của nghề và khát vọng lan tỏa những giá trị bền vững.

Ảnh toàn cảnh Hội thảo

Công trình nghiên cứu “Tài liệu lưu trữ có giá trị tại các cơ sở thờ tự ở tỉnh Ninh Bình và một số đề xuất khoa học” của tác giả Đinh Thị Khuyên (lưu trữ viên, Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình) và ThS. Vũ Thị Kim Cúc (Giảng viên - Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công tại Thành phố Hồ Chí Minh) đã được lựa chọn công bố trong Kỷ yếu hội thảo quốc tế “Lưu trữ tư trong kỷ nguyên số: Kinh nghiệm quốc tế, ký ức xã hội và sự tham gia của các tổ chức”, do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Hội Doanh nghiệp Lưu trữ Việt Nam và Tổ chức Mạng lưới Lưu trữ (IOAN), Hàn Quốc tổ chức.

Việc công trình nghiên cứu được giới thiệu trong một diễn đàn học thuật quốc tế không chỉ là sự ghi nhận đối với quá trình khảo sát, nghiên cứu từ thực tiễn mà còn góp phần đưa những giá trị của tài liệu lưu trữ tư, ký ức cộng đồng và di sản văn hóa trên quê hương Ninh Bình đến với cộng đồng khoa học trong nước và quốc tế. Đó cũng là niềm tin rằng, khi được nghiên cứu, bảo tồn và phát huy bằng tư duy khoa học gắn với chuyển đổi số, những trang tài liệu lưu trữ sẽ tiếp tục lan tỏa giá trị lịch sử, văn hóa và bản sắc Việt Nam trong dòng chảy hội nhập.

Từ thực tiễn địa phương đến câu chuyện chung của ký ức xã hội

Trong nhiều năm qua, Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình đã triển khai khảo sát, thống kê tài liệu lưu trữ tư tại các gia đình, dòng họ, đền, phủ, từ đường,… các điểm di tích (gọi tắt là các cơ sở thờ tự) trên địa bàn tỉnh. Qua mỗi chuyến khảo sát, những sắc phong, thần tích, gia phả, mộc bản, bia đá và nhiều loại hình tài liệu quý được phát hiện không chỉ phản ánh lịch sử của mỗi gia đình, dòng họ, địa phương hay thiết chế tín ngưỡng mà lưu giữ những lớp ký ức của cộng đồng được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Một số hình ảnh mộc bản, sắc phong tại Ninh Bình

Thực tế cho thấy, giá trị của các tài liệu này không chỉ nằm ở tính cổ xưa hay độ quý hiếm mà ở khả năng phản ánh quá trình hình thành làng xã, đời sống văn hóa, tín ngưỡng, truyền thống hiếu học, tinh thần đoàn kết và bản sắc của cư dân vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng.

Đặc biệt, sau khi tỉnh Ninh Bình được hình thành trên cơ sở hợp nhất không gian địa lý mang chiều sâu lịch sử, văn hóa của Ninh Bình, Nam Định và Hà Nam, khối di sản tư liệu đang được lưu giữ tại các gia đình, dòng họ, cơ sở thờ tự, điểm di tích càng trở nên phong phú và đa dạng hơn. Đây là nguồn sử liệu có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử địa phương, đồng thời là nền tảng để nhận diện chiều sâu văn hóa của vùng đất giàu truyền thống này.

Chuyển đổi số mở ra cơ hội mới cho công tác bảo tồn

Một trong những nội dung được trao đổi nhiều tại Hội thảo là mối quan hệ giữa chuyển đổi số và bảo tồn tài liệu lưu trữ tư. Kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy, công nghệ không thay thế giá trị của bản gốc mà giúp kéo dài tuổi thọ của tài liệu, mở rộng khả năng tiếp cận và giảm thiểu tác động trực tiếp đến tài liệu.

Đối với Ninh Bình, đây cũng là hướng đi có nhiều triển vọng. Tuy nhiên, từ thực tiễn khảo sát có thể thấy, tài liệu lưu trữ tư tại các cơ sở thờ tự luôn gắn với không gian văn hóa, tín ngưỡng và các quy ước cộng đồng. Vì vậy, mọi giải pháp kỹ thuật cần được triển khai trên cơ sở tôn trọng giá trị văn hóa bản địa, tạo sự đồng thuận của cộng đồng và phát huy vai trò của những người trực tiếp gìn giữ.

Nói cách khác, chuyển đổi số chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi trở thành công cụ hỗ trợ cộng đồng bảo vệ tài liệu chứ không thay thế vai trò của cộng đồng trong quá trình gìn giữ ký ức.

Đưa di sản tư liệu địa phương đến gần hơn với cộng đồng và thế giới

Điều ý nghĩa nhất Hội thảo gợi mở là tài liệu lưu trữ tư không nên chỉ được nhìn nhận như đối tượng bảo quản mà cần được phát huy giá trị thông qua nghiên cứu, giáo dục, trưng bày, truyền thông và các hoạt động văn hóa.

Mỗi sắc phong, mỗi thần tích hay gia phả đều chứa đựng những câu chuyện về lịch sử, con người và bản sắc của quê hương. Khi được nghiên cứu, số hóa và giới thiệu bằng những phương thức phù hợp, các tài liệu ấy không chỉ phục vụ công tác chuyên môn mà góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa, lịch sử vùng đất, con người Ninh Bình đến với đông đảo công chúng và bạn bè quốc tế.

Đó cũng là cách để những giá trị được gìn giữ trong cộng đồng tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập.

Trách nhiệm của người làm lưu trữ trong thời đại mới

Đối với người làm công tác lưu trữ, mỗi chuyến khảo sát không chỉ là quá trình thống kê hay kiểm kê tài liệu mà còn là hành trình tiếp cận ký ức của cộng đồng, lắng nghe những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ và thấu hiểu trách nhiệm gìn giữ những chứng tích chân thực của lịch sử. Chính từ những trải nghiệm thực tiễn ấy, mỗi công trình nghiên cứu không chỉ góp phần bổ sung tri thức khoa học mà còn mở ra những cách tiếp cận mới trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản tư liệu.

Việc bài viết được lựa chọn công bố trong Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế càng củng cố niềm tin rằng, công tác lưu trữ trong bối cảnh hiện nay không chỉ dừng lại ở nhiệm vụ bảo quản an toàn tài liệu mà cần hướng tới phát huy giá trị của tài liệu trong nghiên cứu khoa học, giáo dục, chuyển đổi số, phát triển văn hóa và phục vụ phát triển bền vững. Đây cũng là định hướng xuyên suốt trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng cho sự phát triển đất nước; đồng thời phù hợp với tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Từ thực tiễn Ninh Bình, mỗi tài liệu được gìn giữ cẩn trọng không chỉ góp phần bảo vệ một nguồn sử liệu quý mà còn lưu giữ ký ức của cộng đồng, bảo tồn bản sắc văn hóa và tạo điều kiện để lịch sử, văn hóa, con người Ninh Bình hôm nay được kể lại bằng chính những chứng tích chân thực của mình. Khi những giá trị ấy được nghiên cứu, số hóa, kết nối và phát huy đúng quy định của pháp luật, với sự đồng thuận của cộng đồng và sự chung tay của các cơ quan, tổ chức, sẽ tiếp tục lan tỏa bản sắc văn hóa Việt Nam, góp phần đưa di sản tư liệu của quê hương đến với cộng đồng khoa học và bạn bè quốc tế.

Từ Ninh Bình đến diễn đàn quốc tế và trở về với cộng đồng

Hội thảo đã khép lại nhưng hành trình gìn giữ và lan tỏa giá trị di sản tư liệu vẫn đang tiếp tục bằng những công việc bền bỉ của người làm lưu trữ trên từng địa bàn, từng cơ sở thờ tự và trong từng cuộc đồng hành với cộng đồng.

Đối với người làm công tác lưu trữ, giá trị lớn nhất của một nghiên cứu không dừng lại ở việc được công bố trên diễn đàn học thuật quốc tế mà nằm ở khả năng góp phần giải quyết những vấn đề từ thực tiễn. Mỗi chuyến khảo sát, mỗi cuộc gặp gỡ với người quản lý, trông coi các cơ sở thờ tự, di tích; mỗi tài liệu lưu trữ được nhận diện, kiểm kê và bảo quản đều là những bước đi thiết thực để gìn giữ ký ức của cộng đồng bằng chính những chứng tích chân thực của lịch sử.

Trên vùng đất Ninh Bình hôm nay - nơi hội tụ chiều sâu lịch sử và văn hóa của Ninh Bình, Nam Định và Hà Nam xưa, mỗi sắc phong, thần tích, gia phả, mộc bản hay bia đá không chỉ phản ánh quá khứ của một làng quê hay một dòng họ, một cá nhân mà còn góp phần tạo nên diện mạo văn hóa của cả một vùng đất.

Có lẽ, ý nghĩa của công tác lưu trữ không chỉ nằm ở việc cất giữ những gì thuộc về quá khứ mà ở khả năng làm cho quá khứ tiếp tục đồng hành cùng hiện tại và góp phần định hướng, kiến tạo tương lai. Đó cũng là cách để những giá trị được vun đắp qua nhiều thế hệ trên quê hương Ninh Bình tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và đóng góp tiếng nói của mình vào bức tranh văn hóa Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Từ kết quả khảo sát tài liệu lưu trữ có giá trị tại các cơ sở thờ tự trên địa bàn tỉnh Ninh Bình, nhiều vấn đề khoa học và thực tiễn đã được hệ thống hóa trong công trình nghiên cứu. Toàn văn bài nghiên cứu sẽ được giới thiệu trong bài viết tiếp theo trên Trang thông tin điện tử Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình.

Đinh Khuyên - LƯU TRỮ LỊCH SỬ TỈNH NINH BÌNH