Từ ký ức về những người đã hy sinh đến trách nhiệm của thế hệ hôm nay, Kỳ đài Thành Nam không chỉ là một di tích lịch sử - văn hóa mà còn là không gian để cộng đồng tưởng niệm, giáo dục truyền thống và tiếp nối những giá trị của hòa bình.

Đằng sau một di tích là những con người

Lịch sử thường được ghi nhớ bằng những mốc thời gian nhưng phía sau mỗi mốc thời gian là những con người. Với Kỳ đài Thành Nam, điều ấy càng rõ nét. Đó là những người đã chiến đấu bảo vệ Thành Nam trong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm. Là những cán bộ hoạt động bí mật, những người tham gia phong trào công nhân, những người làm nhiệm vụ trên đỉnh Kỳ đài trong những năm chiến tranh. Và là những người đã ngã xuống để quê hương được sống trong hòa bình.

Tài liệu lưu trữ cho biết, trong thời kỳ hoạt động bí mật, nhiều cán bộ Đảng đã hội họp, sinh hoạt tại Kỳ đài, kết nạp đảng viên và bàn kế hoạch lãnh đạo công nhân đấu tranh cách mạng. Những dòng chữ trong hồ sơ có thể ngắn nhưng phía sau đó là cả một thế hệ. Có những cuộc gặp trong bí mật. Có những lựa chọn đầy hiểm nguy. Có những con người không trở về.

Bởi vậy, đến với một di tích, điều quan trọng không chỉ là nhìn thấy một công trình đã tồn tại bao nhiêu năm. Điều quan trọng hơn là nhận ra những con người đã làm cho lịch sử trở nên có ý nghĩa.

Một biểu tượng trong ký ức Thành Nam

Trong câu chuyện về Kỳ đài, Nguyễn Thị Trinh là một nhân vật để lại dấu ấn sâu đậm. Theo tư liệu, bà hy sinh ngày 11/12/1873 trong trận quân Pháp đánh chiếm thành Nam Định. Sau khi bà qua đời, bà được triều đình truy phong, nhân dân Thành Nam suy tôn và lập miếu thờ tại Kỳ đài.

Ảnh chụp tại Kỳ đài Thành Nam, năm 2024 (Nguồn: Tác giả)

Qua thời gian, ký ức về một con người được giữ lại bằng một nơi thờ tự, một di tích, một tên đường, một hồ sơ, một câu chuyện được kể lại,.... Đó là cách cộng đồng gìn giữ những giá trị không thể đo đếm bằng vật chất. Và cũng là cách đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tri ân không chỉ là thành kính

Ban thờ Tiết liệt anh phong Giám Thương Công chúa tại di tích LSVH Cột Cờ Nam Định (nguồn: https://baotangtinh.ninhbinh.gov.vn/nghien-cuu/cot-co-nam-dinh-chung-nhan-lich-su-giua-long-thanh-nam.htm)

Ngày nay, tại Kỳ đài có không gian thờ bà Nguyễn Thị Trinh và các anh hùng liệt sĩ. Việc tổ chức các nghi lễ truyền thống, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, tưởng niệm và tri ân đã trở thành một phần đời sống của di tích. Một nén hương là sự tưởng nhớ. Một lời tri ân là sự biết ơn. Nhưng tri ân sâu sắc hơn còn là cách mỗi người sống trong hiện tại.

Tri ân là trân trọng hòa bình. Tri ân là giữ gìn độc lập, chủ quyền và lợi ích quốc gia, dân tộc. Tri ân là chấp hành pháp luật. Tri ân là đoàn kết, trách nhiệm với cộng đồng. Tri ân là học tập, lao động và đóng góp vào sự phát triển của quê hương, đất nước. Bởi những người đã hy sinh không phải để các thế hệ sau chỉ nhớ về họ. Họ hy sinh để các thế hệ sau được sống, được học tập, lao động và xây dựng tương lai.

Bảo tồn di tích cũng là một cách tri ân, hành trình phục dựng Kỳ đài cho thấy rõ mối quan hệ giữa ký ức và trách nhiệm. Năm 1993, hồ sơ phục chế yêu cầu công trình phải tuân thủ các nguyên tắc bảo tồn di tích lịch sử đã được xếp hạng, bảo đảm chất lượng bền vững. Đồng thời, cảnh quan và không gian kiến trúc xung quanh cũng được phục hồi để hình thành điểm sinh hoạt văn hóa và phục vụ du lịch. Đó là một cách tiếp cận đáng chú ý. Bởi bảo tồn không chỉ là giữ lại một công trình. Bảo tồn là giữ lại mối quan hệ giữa di tích với lịch sử và cộng đồng. Một di tích chỉ thực sự có sức sống khi người dân hiểu giá trị của nó, khi thế hệ trẻ có cơ hội tiếp cận nó và khi những câu chuyện phía sau công trình được kể lại bằng tài liệu, tư liệu đáng tin cậy.

Kỳ đài - một “lớp học lịch sử” giữa đời sống

Trong thời đại số, cách tiếp cận lịch sử của thế hệ trẻ đang thay đổi. Lịch sử không chỉ nằm trong sách. Lịch sử còn hiện diện trong bảo tàng, di tích, hồ sơ lưu trữ, hình ảnh, hiện vật và câu chuyện của nhân chứng.

Kỳ đài có thể trở thành một “lớp học lịch sử không bảng phấn”. Ở đó, một bậc thang có thể mở ra câu chuyện về kiến trúc. Một vị trí quan sát có thể kể về những người từng trực chiến trên đỉnh Kỳ đài. Một bức ảnh Kỳ đài bị bom phá hủy có thể giúp người trẻ hiểu hơn về giá trị của hòa bình. Một hồ sơ phục chế có thể giúp thế hệ hôm nay hiểu rằng bảo tồn di sản là một quá trình đòi hỏi trách nhiệm, tri thức và sự kiên trì.

Và một không gian tưởng niệm có thể giúp thế hệ trẻ hiểu sâu hơn về đạo lý biết ơn. Khi người trẻ hiểu di tích, di tích mới thực sự sống trong tương lai. Từ di tích của một địa phương đến tài sản tinh thần của cộng đồng. Kỳ đài là một địa chỉ của Thành Nam nhưng giá trị của Kỳ đài không chỉ thuộc về riêng một địa phương. Người dân đến để tưởng niệm. Du khách đến để tìm hiểu. Nhà nghiên cứu đến để khai thác tư liệu. Thế hệ trẻ đến để học lịch sử. Đó là quá trình một di tích trở thành một phần của đời sống xã hội.

Sau khi được chuyển giao cho Bảo tàng tỉnh quản lý, công tác tu sửa, tôn tạo, chỉnh trang khuôn viên, nghiên cứu nội dung trưng bày và phát huy giá trị di tích được triển khai. Đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu bảo tồn gắn với phát huy giá trị. Bởi di sản không thể chỉ được giữ trong tủ kính. Di sản phải được sống cùng cộng đồng.

Từ Thành Nam lan tỏa câu chuyện Việt Nam

Một di tích có thể bắt đầu bằng câu chuyện của một vùng đất nhưng những giá trị mà nó chứa đựng có thể vượt khỏi phạm vi địa phương. Kỳ đài Thành Nam kể câu chuyện về lòng yêu nước. Kể về sự hy sinh. Kể về khát vọng độc lập. Kể về sức chịu đựng và khả năng hồi sinh sau chiến tranh. Kể về trách nhiệm bảo tồn di sản. Và trên hết, kể về khát vọng hòa bình. Đó là những giá trị không chỉ có ý nghĩa với người Việt Nam.

Bạn bè quốc tế có thể nhìn thấy ở câu chuyện Kỳ đài một giá trị phổ quát: một cộng đồng có thể đi qua chiến tranh mà không đánh mất ký ức; có thể phục hồi những gì đã bị hủy hoại; và có thể trao truyền những giá trị của quá khứ cho thế hệ tương lai. Đó là cách một câu chuyện địa phương có thể trở thành một phần của câu chuyện Việt Nam.

Cột Cờ Nam Định (Kỳ đài Thành Nam - Nguồn: Trung tâm lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình)

Trong không gian mới, ký ức vẫn tiếp nối

Từ ngày 1/7/2025, chính quyền tại các đơn vị hành chính cấp xã được thành lập sau sắp xếp chính thức hoạt động theo Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15. Trong đó, phường Nam Định được thành lập trên cơ sở sắp xếp các phường, xã thuộc khu vực thành phố Nam Định trước đây. Kỳ đài hôm nay nằm trên đường Tô Hiệu, phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình. Địa giới hành chính đã có một diện mạo mới. Nhưng sự thay đổi ấy không làm mất đi ký ức về Thành Nam mà đó là cơ hội để câu chuyện về Kỳ đài tiếp tục được đặt trong một không gian rộng hơn; để những giá trị lịch sử, văn hóa của vùng đất được kết nối với các không gian văn hóa khác của tỉnh Ninh Bình. Tên địa danh hành chính có thể thay đổi nhưng ký ức cộng đồng thì vẫn vẹn nguyên.

Tri ân để tiếp nối

Kỳ đài Thành Nam hôm nay không chỉ kể câu chuyện về một công trình từng được xây dựng cách đây gần hai thế kỷ. Kỳ đài kể câu chuyện về con người. Về những người đã đứng lên bảo vệ quê hương. Về những người đã hy sinh. Về những người giữ lại ký ức sau chiến tranh. Về những người phục dựng di tích. Và về những thế hệ đang tiếp tục gìn giữ giá trị ấy hôm nay và cho mai sau.

Những người đã hy sinh không thể trở lại nhưng giá trị của sự hy sinh được tiếp tục sống. Sống trong một lá cờ, trong một di tích, trong một hồ sơ lưu trữ, trong một bài học lịch sử, trong một nén hương thành kính tri ân và trong thế hệ trẻ biết trân trọng hòa bình.

Tri ân không phải để chúng ta chỉ nhìn về quá khứ. Tri ân là để hiểu giá trị của hiện tại và có trách nhiệm với tương lai. Kỳ đài Thành Nam vì thế không chỉ là nơi để nhớ. Đó còn là nơi để hiểu, để giáo dục, để kết nối cộng đồng và để nhắc mỗi chúng ta rằng hòa bình hôm nay được xây dựng trên nền tảng của biết bao hy sinh hôm qua.

Từ một công trình của Thành Nam, câu chuyện Kỳ đài có thể tiếp tục lan tỏa một thông điệp rộng lớn hơn: một Việt Nam biết trân trọng lịch sử, biết ơn những người đã hy sinh vì độc lập, tự do; biết gìn giữ di sản văn hóa và biết biến ký ức của quá khứ thành nguồn lực tinh thần cho hòa bình, phát triển và tương lai. Đó chính là tri ân để tiếp nối./.

Đinh Khuyên - Xuân Mạnh

LƯU TRỮ LỊCH SỬ TỈNH NINH BÌNH