Từ công trình của Thành Nam thời Nguyễn, qua những cuộc chiến chống ngoại xâm, đến hành trình phục dựng trong thời kỳ hòa bình - Kỳ đài Thành Nam là một chứng nhân đặc biệt của lịch sử và là minh chứng cho sức sống của di sản văn hóa.

Từ một công trình thời Nguyễn

Giữa không gian đô thị hôm nay, Kỳ đài Thành Nam lặng lẽ hiện diện như một dấu mốc nối quá khứ với hiện tại. Hơn một thế kỷ rưỡi đã trôi qua kể từ ngày công trình hoàn thành. Những trang sử đã sang một thời kỳ mới. Thành phố đã nhiều lần đổi thay, chiến tranh đi qua, địa giới hành chính cũng được điều chỉnh theo từng giai đoạn phát triển của đất nước nhưng những lớp ký ức lịch sử mà Kỳ đài lưu giữ vẫn còn đó.

Nam Định là một trong bốn địa phương được triều đình nhà Nguyễn cho xây thành và dựng Cột Cờ, cùng với Huế, Hà Nội và Bắc Ninh. Kỳ đài Thành Nam được khởi dựng từ năm Gia Long thứ 11, tức năm 1812 và đến năm Quý Mão 1843 thì hoàn thành.

Công trình được xây dựng theo dạng tháp. Phần thân hình bát giác, bên trong có đường xoáy ốc để quan sát tám hướng. Kiến trúc ấy vừa tạo nên vẻ bề thế của một công trình quân sự, vừa làm nên dấu ấn riêng của Kỳ đài trong không gian Thành Nam. Giá trị của Kỳ đài không chỉ nằm ở tuổi đời hay kiến trúc. Điều làm nên sức sống của di tích chính là những biến cố lịch sử đã diễn ra quanh nó.

Nơi ghi dấu những cuộc chiến bảo vệ Thành Nam

Cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp tiến hành xâm lược Việt Nam, Thành Nam trở thành một trong những địa bàn diễn ra những cuộc chiến đấu quyết liệt.

Trong hai lần Pháp đánh chiếm thành Nam Định vào các năm 1873 và 1883, Kỳ đài là nơi ghi dấu những trận chiến của quân và dân Thành Nam. Nhiều người con quê hương đã anh dũng hy sinh. Trong số đó có bà Nguyễn Thị Trinh, người hy sinh ngày 11/12/1873 trong trận quân Pháp đánh chiếm thành Nam Định. Sau khi hy sinh, bà được triều đình tặng phong “Giám Thương Công chúa”; Nhân dân Thành Nam tôn phong là: “Bà chúa Kho”, “Bà chúa Cột Cờ”, “bà chúa Bản Tỉnh”.

Từ đó, Kỳ đài không chỉ là một công trình của thành trì, nơi đây còn trở thành một địa chỉ gắn với ký ức về những người đã chiến đấu và hy sinh vì quê hương. Đó cũng là lớp giá trị đầu tiên làm cho Kỳ đài vượt khỏi ý nghĩa của một công trình kiến trúc đơn thuần.

Kỳ đài trong dòng chảy cách mạng

Bước sang thế kỷ XX, lịch sử đất nước chuyển sang một thời kỳ mới. Kỳ đài tiếp tục chứng kiến những biến chuyển quan trọng của Thành Nam.

Tài liệu lưu trữ cho biết trong thời kỳ hoạt động bí mật, nhiều cán bộ Đảng đã hội họp, sinh hoạt tại Kỳ đài, kết nạp đảng viên và bàn kế hoạch lãnh đạo công nhân đấu tranh cách mạng. Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Quốc kỳ tiếp tục được kéo trên Kỳ đài trong những ngày lễ lớn. Như vậy, cùng một không gian, nhưng lịch sử đã đặt vào đó những nhiệm vụ và ý nghĩa mới.

Nếu trong thế kỷ XIX, Kỳ đài gắn với cuộc chiến bảo vệ thành trì thì trong thời đại cách mạng, nơi đây trở thành một địa chỉ gắn với hoạt động cách mạng, phong trào công nhân và những bước chuyển lớn của quê hương. Lịch sử của Kỳ đài vì thế cũng là một lát cắt của lịch sử Thành Nam.

Từ biểu tượng lịch sử đến vị trí trực chiến

Giá trị lịch sử của Kỳ đài tiếp tục được khẳng định trong những năm đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ.

Ngày 28/4/1962, Bộ Văn hóa ban hành Quyết định số 313-VH/VP xếp hạng Kỳ đài Nam Định là di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia.

Bằng công nhận di tích Lịch sử - Văn hóa[1]

Trong cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của đế quốc Mỹ, từ năm 1965 đến 1968, nhiều tổ quan sát máy bay của Nhà máy Dệt Nam Định làm nhiệm vụ trên đỉnh Kỳ đài. Tài liệu lưu trữ ghi nhận những người làm nhiệm vụ đã bất chấp bom đạn, quan sát và góp phần bảo vệ thành phố.

Kỳ đài một lần nữa đứng giữa lịch sử. Từ một công trình được dựng lên trong không gian thành lũy của triều Nguyễn, nơi đây trở thành một điểm quan sát trong cuộc chiến bảo vệ thành phố thời kỳ chiến tranh chống đế quốc Mỹ.

Ngày Kỳ đài ngã xuống

Ngày 11/6/1972 là một dấu mốc đau thương trong lịch sử di tích.

Hơn 10 giờ 10 phút ngày hôm đó, nhiều tốp máy bay Mỹ đánh phá thành phố Nam Định. Bom được ném xuống các khu dân cư, khu vực sản xuất, làm hư hỏng nhiều công trình văn hóa và phúc lợi công cộng. Kỳ đài bị bom hạng nặng phá hủy hoàn toàn, nhiều hố bom lớn xuất hiện quanh khu vực chân móng.

Cột Cờ thành phố Nam Định bị phá đổ hoàn toàn ngày 11 tháng 6 năm 1972 (ảnh số 154, Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình)

Tờ số 29, hồ sơ 896, hộp 99, phông UBHC tỉnh Nam Hà

Hình ảnh Kỳ đài bị phá đổ được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình. Đó không chỉ là những bức ảnh về một công trình bị chiến tranh tàn phá, đó là chứng cứ của lịch sử. Những hình ảnh ấy giúp thế hệ hôm nay hình dung rõ hơn sự khốc liệt của chiến tranh và hiểu vì sao việc bảo tồn ký ức về những di tích đã chịu mất mát lại có ý nghĩa đặc biệt. Công trình có thể đổ xuống nhưng ký ức về công trình không vì thế mà biến mất.

Ký ức được giữ lại trong hồ sơ

Sau chiến tranh, Kỳ đài chưa thể lập tức được khôi phục trở lại nhưng câu chuyện về việc bảo tồn di tích đã tiếp tục được đặt ra.

Ngày 14 tháng 5 năm 1991, UBND thành phố Nam Định đã trình: Bộ Văn hóa Thông tin Thể thao và Du lịch, Bộ Tài chính, Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Nam Ninh, Sở Văn hóa Thông tin và Thể thao, Sở Tài chính và Bảo tàng Hà Nam Ninh về việc tôn tạo di tích lịch sử văn hóa Cột Cờ thành phố Nam Định: Về kiến trúc, Cột Cờ được xây dựng theo khối hình tháp. Phần đế, có 4 mặt theo hướng: Đông, Tây, Nam, Bắc. Được chia làm hai tầng: Tầng một dành cho nhiệm vụ bảo vệ, tầng hai là nơi để chỉ huy quân sự. Trước cửa có đặt hai khẩu súng thần công cố định. Phần tháp, hình trụ bát giác, được xây dựng cao vượt lên so với địa thế trung quanh. Trong lòng tháp có đường xoáy ốc để quan sát ra 8 hướng[2].

Những hồ sơ ấy có một ý nghĩa lớn hơn việc lưu giữ thông tin về kiến trúc. Chúng cho thấy ý thức bảo tồn di sản đã được tiếp nối sau chiến tranh. Một công trình đã mất vẫn được nhớ đến. Một địa chỉ đã đổ xuống vẫn được nghiên cứu. Và một di sản từng bị chiến tranh hủy hoại bắt đầu được đặt trở lại trong kế hoạch phục hồi cùng đời sống văn hóa của thành phố.

Phục dựng không chỉ là dựng lại

Ngày 2/6/1993, UBND tỉnh Nam Hà ban hành Quyết định số 445/QĐUB phê duyệt luận chứng kinh tế kỹ thuật xây dựng phục chế Kỳ đài Nam Định[3].

Theo hồ sơ, công trình được xác định xây dựng phục chế tại địa điểm Kỳ đài cũ. Đáng chú ý, phương án yêu cầu việc phục chế phải tuân thủ các quy định về bảo tồn công trình lịch sử đã được xếp hạng, bảo đảm chất lượng bền vững. Đồng thời, cảnh quan và không gian kiến trúc xung quanh cũng được đặt trong kế hoạch phục hồi để tạo thành điểm sinh hoạt văn hóa của thành phố và phục vụ khách thập phương.

Đây là một chi tiết có giá trị về mặt tư liệu và cũng gợi mở một bài học về bảo tồn. Phục dựng một di tích không chỉ là dựng lại hình hài vật chất. Đó còn là phục hồi không gian văn hóa, bảo vệ giá trị lịch sử và tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Tư duy ấy giúp Kỳ đài không trở thành một “vật thể đứng yên” mà có cơ hội tiếp tục sống cùng thành phố.

 

Một số hình ảnh trong Luận chứng kinh tế kỹ thuật xây dựng phục chế Cột Cờ Nam Định, (Hồ sơ 275, phông Ủy ban nhân dân tỉnh Nam Hà)[4]

Ngày Kỳ đài trở lại

Sau quá trình chuẩn bị, ngày 26/6/1997, UBND tỉnh Nam Định đồng ý để UBND thành phố tổ chức khởi công xây dựng phục chế Kỳ đài vào ngày 29/6/1997. Hồ sơ lưu trữ xác định đây là công trình được thực hiện nhằm đáp ứng nguyện vọng của nhân dân Thành Nam.

(Hồ sơ 275, hộp 55, phông UBND tỉnh Nam Hà)

(Quyết định 790/QĐUB phông UBND tỉnh Nam Định)

Sau 25 năm kể từ ngày bị bom đạn phá hủy, Kỳ đài trở lại trên nền đất cũ. Sự trở lại ấy không đơn thuần là một công trình được xây dựng lại. Đó là sự trở lại của một địa chỉ lịch sử. Là sự trở lại của một không gian ký ức. Và là minh chứng cho ý chí gìn giữ những giá trị mà cộng đồng coi trọng.

Cột Cờ Nam Định được phục dựng năm 1997[5]

Từ phục dựng đến phát huy giá trị

Phục dựng là điểm bắt đầu của một giai đoạn mới, đưa di sản trở lại với đời sống.

Từ một công trình từng bị chiến tranh phá hủy, Kỳ đài trở thành một địa chỉ văn hóa, lịch sử và tâm linh của cộng đồng. Và hành trình ấy vẫn đang tiếp tục trong không gian hành chính mới hôm nay. Kỳ đài nằm trên đường Tô Hiệu, phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình. Đây là một thay đổi về địa giới hành chính trong quá trình tổ chức lại đơn vị hành chính năm 2025 theo Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15, phường Nam Định được thành lập trên cơ sở sắp xếp các phường và xã thuộc khu vực thành phố Nam Định trước đây.

Địa danh hành chính có thể thay đổi theo yêu cầu của từng giai đoạn phát triển nhưng Thành Nam vẫn là lớp ký ức văn hóa quan trọng trong tên gọi và câu chuyện về Kỳ đài. Một công trình đi qua những biến thiên của lịch sử, hơn một thế kỷ rưỡi đã đi qua kể từ ngày Kỳ đài hoàn thành. Từ chế độ phong kiến, công trình đi qua những cuộc chiến chống thực dân, những năm tháng chiến tranh chống đế quốc, ngày đất nước hòa bình, thống nhất và thời kỳ đổi mới, hội nhập, phát triển.

Kỳ đài từng bị bom đạn phá hủy. Kỳ đài được phục dựng. Thành phố thay đổi. Địa danh hành chính thay đổi. Nhưng những giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần mà di tích lưu giữ vẫn tiếp tục được trao truyền. Điều được phục dựng vì thế không chỉ là hình hài của một công trình. Đó còn là một phần ký ức của Thành Nam được giữ lại cho hôm nay và mai sau.

Nhìn từ những hồ sơ lưu trữ, hành trình của Kỳ đài cho thấy một chân lý giản dị: di sản muốn trường tồn phải được nhận thức, bảo vệ và phát huy bằng trách nhiệm của Nhà nước, đồng thuận của cộng đồng và từng thế hệ tiếp nối. Từ một công trình của Thành Nam xưa đến Kỳ đài trong phường Nam Định hôm nay, câu chuyện ấy tiếp tục mở ra một nhịp cầu giữa quá khứ và tương lai./.

 

Đinh Khuyên - Xuân Mạnh

TRUNG TÂM LƯU TRỮ LỊCH SỬ TỈNH NINH BÌNH